Avvaliga Folarin Balogunning AQSH terma jamoasi safida Belgiyaga qarshi 1/8 final o'yinidagi qizil kartochkasi bekor qilinishi qarori e'lon qilindi. Bunday misli ko'rilmagan holat, shubhasiz, ko'plab savollarni uyg'otgan bo'lardi, biroq AQSH Prezidenti Donald Trampning FIFA prezidenti Janni Infantinogo qo'ng'iroq qilib, qizil kartochkaga etiroz bildirgani haqidagi fakt darhol g'arazli maqsadlar haqidagi mish-mishlarni keltirib chiqardi.
Keyin esa, seshanba kuni Misrning Argentinaga – yoki odatda aytiladiganidek, Lionel Messining Argentinasiga – bahsli tarzda 2:3 hisobida mag'lub bo'lishi, Misr hujumchisi Mustafo Zikoni kubok "Argentina uchun yo'naltirilgan", deb aytishga majbur qildi.
Biroq bu futbolning eng yirik musobaqasi uchun odatiy hol bo'lib, u yerdagi yuqori bosim, global auditoriya va siyosiy aralashuv ehtimoli fitna nazariyalarining rivojlanishi uchun mukammal muhit yaratadi.
Biz o'zimizning "tunuka qalpoqlarimiz"ni kiydik va o'tmishdagi va hozirgi Jahon chempionatlaridagi eng yaxshi fitna nazariyalarini sizga taqdim etish uchun bazi maxfiy hujjatlarni o'rganib chiqdik.
Jahon chempionati qur'asi mezbonlar foydasiga soxtalashtirilgan
Bu har to'rt yilda bir marta yuz beradi, ammo 2026 yilgi mezbonlar – Meksika, Kanada va AQSH guruh bosqichida to'qnash kelgan eng yuqori reytingli futbol mamlakati Shveytsariya bo'lganida, fitna nazariyalari avj oldi.
Mezbonlar odatda Jahon chempionatlarida kutilganidan ko'ra yaxshiroq ishtirok etishadi, lekin agar siz muqobil reallik dunyosida yashasangiz, bu yuqori natijani uydagi ustunlikka (sportda keng tarqalgan omil) yoki o'z mamlakatini faxrlantiradigan jamoani yaratish uchun yillar davomida sarflangan resurslarga bog'lay olmaysiz. Yo'q, qur'a doim soxtalashtirilgan bo'ladi.
Albatta, mezbon mamlakat qur'a tashlash marosimida birinchi savatchadan joy olish ustunligiga ega, yani ular Braziliya, Fransiya va Argentinadan qochib qutulishadi, ammo Meksika, Kanada va AQSH uchun bu qanchalik oson kechdi?
Musobaqadagi har bir jamoaning turnirdan oldingi holatiga qarab baho beradigan bo'lsak, eng oson qur'a Ispaniyaga tushgan, ular tushgan jamoalarning FIFA reytingidagi o'rinlari yig'indisi 144 ni tashkil etadi (Kabo-Verde uchun 67, Saudiya Arabistoni uchun 61 va Urugvay uchun 16). Bu har qanday guruh uchun eng katta ko'rsatkich edi.
Kanada ham eng oson qur'alardan biriga ega bo'ldi (Qatar uchun 139, Bosniya va Gertsegovina uchun 64, Shveytsariya uchun 19), biroq Meksikada bor-yo'g'i oltinchi eng oson guruh edi, bu 12 ta guruhdan iborat turnir uchun o'rtacha ko'rsatkich.
FIFA reytingiga ko'ra eng qiyin qur'a esa? Bu AQSH bo'ldi, ular Paragvay (41-o'rin), Avstraliya (27-o'rin) va UEFA pley-off bosqichidan o'tgan eng yaxshi jamoa – Turkiya (22-o'rin) bilan o'ynashdi. Qur'a tashlanganda pley-off g'oliblari noma'lum edi (Kanada 12-o'rindagi Italiyani qabul qilib olishi mumkin edi, lekin uning o'rnini ularni mag'lub etgan Bosniya va Gertsegovinani oldi).
Balki bu shunchaki FIFA reytingi reallikni aks ettirmasligini bildirar (Panama barcha uchta o'yinda mag'lub bo'lganida o'zini dunyoning 34-eng yaxshi jamoasidek his qilmadi). Yoki balki bu AQSHning futbolda shunchaki aql bovar qilmas darajada yaxshi ekanligini anglatar. Bu nazariyalarning qaysi biri haqiqatga yaqinroq ekanligini hal qilishni o'zingizga qoldiramiz.
Nike 1998 yilgi finalda Ronaldoni o'ynashga majbur qilgan
Asl Ronaldo, R9, Fenomen... tarixdagi eng zo'r futbolchilardan biri. To'g'rirog'i, darvozabonni aldab o'tib, ajoyib slalom orqali gol urishdan oldin, bir nechta himoyachilarni ortda qoldirib, to'pni erkalaydigan daho.
Ha, u barchamiz sevib qolgan futbolchi edi, lekin Ronaldoning tarixi 1998 yilgi Jahon chempionati finalidan keyingi davr bilan to'liq bo'ladi. U Braziliyani Parijdagi finalga olib chiqish uchun to'rtta gol urgan edi, biroq o'shanda 21 yoshda bo'lgan Ronaldo o'yin boshlanishiga sanoqli soatlar qolganda mehmonxonadagi xonasida tutqanoqni boshdan kechiradi.
"Kutilmaganda sen qattiq titray boshlading", – deydi jamoadoshi Roberto Karlos Ronaldoning hayoti va davri haqidagi "Fenomen" hujjatli filmida. "Men juda qo'rqib ketdim. Tilingni yutib yuborganingni anglamabman. Men bilmagan edim. Faqatgina butunlay qotib qolgan holda menga tikilib turganingni ko'rdim. To shu kungacha nima bo'lganini bilmayman. Lekin bu dahshatli edi".
Tibbiy ko'riklar hech qanday muammoni aniqlamagach (Ronaldo keyinchalik buni hissiy stress bilan izohlagan), u o'zini o'ynashga tayyor deb e'lon qiladi (dastlabki qaydnomada uning o'rniga Edmundo ko'rsatilgan).
Braziliya Fransiyaga 0:3 hisobida mag'lub bo'ldi va Ronaldo to'pga bor-yo'g'i 20 marta tegdi. Bu achinarli manzara edi va tez orada Ronaldo Braziliya va Fransiya hukumatlari o'rtasidagi til biriktirish yoki o'zining va Braziliyaning homiysi Nike tomonidan o'tkazilgan bosim orqali o'ynashga majbur qilingani haqida fitnalar paydo bo'ldi.
Braziliyada mamlakat futbol assotsiatsiyasi va Nike o'rtasidagi munosabatlarni o'rganish uchun kongress tergov komissiyasi tuzildi va Ronaldo sport kiyimlari giganti uni finalda o'ynashga majbur qilganini rad etishga majbur bo'ldi.
"Men faqatgina tibbiy ko'riklar mening klinik va jismoniy jihatdan bunga tayyor ekanligimni ko'rsatganidan keyingina o'ynadim", – dedi Ronaldo sudda. "Agar testlar boshqacha ko'rsatganida, men o'ynamagan bo'lardim. Nike mendan so'ragan yagona narsa – ularning butsalarini kiyishim edi".
2002 yilda hakamlar Janubiy Koreyaga yon bosgan
Buni tasdiqlovchi dalillar etarli.
"Hakamlar darajasi juda yomon, juda past", – degan edi Pele 2002 yilgi Jahon chempionati vaqtida (garchi u o'sha yili Nikki Battni dunyoning eng yaxshi o'yinchilaridan biri deb atagan bo'lsa-da, shuning uchun kimga ishonishni ham bilmaysan). Hatto FIFA prezidenti Zepp Blatter ham bazi yordamchi hakamlarni "fojia" deb atagan edi.
Shubhasiz, bir nechta bahsli qarorlar qabul qilindi va ularning bazilari yarim finalgacha bo'lgan aql bovar qilmas yurishi davomida Portugaliya, Ispaniya va Italiyani mag'lub etgan hammezbon Janubiy Koreyaning foydasiga ishladi.
Istalgan italiyalik futbol muxlisining qulog'iga Bayron Moreno ismini shivirlang va siz g'azabnok so'kinishlar hamda yovvoyi qo'l ishoralari to'foniga duch kelasiz. U jarima maydonchasidagi simulyaciya uchun Franchesko Tottini chetlatgan (aslida penalti berilishi kerak edi), Janubiy Koreyaga shubhali penalti belgilagan va Alessandro Del Peroga nisbatan ishlatilgan tirsak zarbasini e'tiborsiz qoldirgan, Italiyani g'azablantirgan ko'plab bahsli qarorlar qabul qilgan ekvadorlik hakam edi. Ular qo'shimcha bo'limlarda An Chjun Xvanning oltin golidan so'ng 2:1 hisobida mag'lub bo'lishdi.
Moreno keyinchalik o'z vatanida 20 ta o'yinga diskvalifikaciya qilingani va 2011 yilda geroin kontrabandasi uchun qamoqqa yuborilgani uning obro'sini unchalik yaxshilamadi. Ammo uning 2002 yilgi hakamligi bo'yicha hech qanday qonunbuzarlik aniqlanmagan.
Rasmiylar amerikalik muxlislarni jalb qilish uchun yon bosishmoqda
Ushbu Jahon chempionatida biz ancha ko'p qizil kartochkalarni ko'rmoqdamiz (oldingi ikkitasini qo'shib hisoblagandan ham ko'proq, garchi bu ko'rsatkich Meksika va Janubiy Afrika o'rtasidagi g'alati ochilish o'yinidagi uchta qizil kartochka hisobiga buzilgan bo'lsa-da), ammo hakamlar shu bilan birga yonbosarlik ham qilishyaptimi? Go'yoki ular avvallari, ayniqsa Yevropa futbolida fol deb hisoblangan qo'polliklarni e'tiborsiz qoldirayotgandek tuyulmoqda.
Aftidan, hakamlarga mayda qo'polliklarga yumshoqroq yondashish va to'p ko'proq o'yinda bo'lishini taminlab, erkin o'yinni rag'batlantirish tavsiya qilingan ko'rinadi. Suv ichish tanaffuslari bu falsafaga qanday mos kelishini o'zingiz hal qilishingizga qo'yib beramiz.
Xo'sh, nega ular qo'polliklarga ko'z yumishmoqda? Chunki ular amerikalik muxlislarni sportga jalb qilmoqchimi? Shuning uchun ham Messi jazoirlik Aissa Mandiga nisbatan qo'pol harakati uchun chetlatilmadimi?
"The Athletic"ning hakamlik bo'yicha eksperti Grem Skott bu shunchaki qizil kartochkaga loyiq qoidabuzarlik emasligini aytmoqda.
"Kamdan-kam hakamlar uni bu qo'polligi uchun maydondan chetlatgan bo'lardi – bu Messi bo'lgani uchun emas, balki uning harakatlarida hech qanday qasddan qilish yoki kuch ishlatish niyati bo'lmagani uchun", – dedi Skott. "Shuni yodda tutingki, hakam 2022 yilgi Jahon chempionati finalini boshqargan Shimon Marcinyak edi. Biz bu yerda tajribasiz hakam haqida gapirmayapmiz".
Superyulduzlarga yon bosish masalasiga kelsak – yani Messini chetlatib, keyin uning diskvalifikaciya qilinishiga yo'l qo'yib bo'lmaydi – Skott qo'shimcha qildi: "Eng yaxshi hakamlar barcha xurmacha qiliqlarni chetga surib qo'yib, har bir vaziyatni uning mohiyati va kontekstiga qarab baholay oladi va har bir hakam doimo shunday qilishga intilayotganiga qasam ichadi".
"Biroq bu maqsadga to'laqonli erisha oladigan mutasaddilar juda kam, chunki futbol afsonasiga noto'g'ri ko'rsatilgan qizil kartochkadan keyin kelib chiqadigan tanqidlar chidab bo'lmas darajada bo'lishini hamma biladi. Biz hammamiz oddiy insonmiz".
Agar hakamlar ataylab superyulduzlarga yordam berayotgan bo'lsa, unda nega Senegalga qarshi o'yinda Kilian Mbappe foydasiga yaqqol penalti berilmaganini qanday tushunish mumkin.
Biro, amerikalik tomoshabinlarni jalb qilish uchun o'yinning kurashlarga boy o'tishiga ruxsat berish (xuddi shanba kuni Fransiyaning 1/8 finalda qo'pol o'ynaydigan Paragvay ustidan qozongan g'alabasida bo'lgani kabi) haqidagi buyruq mavjudligi haqidagi g'oya butunlay aqldan ozmagan yoki noo'rin emas.
Razvedka boshqarmasi Gordon Benksni zaharlagan
Amaldagi chempion Angliya terma jamoasi 1970 yilda 1966 yilgi Jahon chempionatini yutgan vaqtidagidan ko'ra yaxshiroq tarkibga ega deb hisoblangan. Meksikadagi chorak finalda G'arbiy Germaniyaga qarshi 2:0 hisobida oldinda borayotgan inglizlar o'z tojini saqlab qolish uchun yaxshi imkoniyatga ega edilar.
Shundan so'ng, kasalligi sabab maydonga tusha olmagan Gordon Benksning (dunyoning eng yaxshi darvozabonlaridan biri) o'rnini egallagan darvozabon Piter Bonetti zarbani tanasi ostidan o'tkazib yubordi, boshi bilan yo'llangan to'p esa ustidan oshib o'tdi. Natijada g'arbiy germaniyaliklar aqlbovar qilmas kambekni amalga oshirib, 3:2 hisobida g'alaba qozonishdi.
Agar Benks o'ynaganida, Angliya, shubhasiz, g'alaba qozongan bo'lardi va aynan shuning uchun Markaziy razvedka boshqarmasi uni zaharlagan. Juda ham shubhali.
Benksdagi oshqozon-ichak yallig'lanishiga sifatsiz burritodan kelib chiqqanmi yoki buning ortida qandaydir yovuzroq narsa bormi?
"Asos shundan iborat ediki, Braziliyadagi harbiy diktatura o'z mashhurligini oshirishni xohlardi, amerikaliklar esa ularni hokimiyatda saqlab qolishni istardi, shuning uchun ularga Jahon chempionatida g'alaba qozonishda yordam berishdi. Davo shundan iborat edi", – dedi fitna nazariyasi bo'yicha podkast tayyorlagan jurnalist-surishtiruvchi Gabriel Geytxaus BBC nashriga.
Geytxaus va Benksning nevarasi Ed Jervisning aytishicha, ular Braziliya terma jamoasi Jahon chempionatidan oldingi tayyorgarlikda NASA’dan yordam olganini aniqlashgan. Bu shunchaki hujumning yakuniy qismida bo'sh hudud topishlari uchun emas edi.
Braziliyalik Brankoga giyohvand modda berilgan
1990 yilgi musobaqaning 1/8 finalida Italiyaning Turin shahrida Braziliya va Argentina o'rtasidagi og'ir vaznlilar to'qnashuvi vaqtida, Braziliyaning asosiy o'yinchisi Branko go'yoki futbolchiga tibbiy yordam ko'rsatayotgan Argentina fizioterapevti Migel Di Lorenco tomonidan uzatilgan idishdan suv ichgan.
Branko shundan so'ng ko'p o'tmay o'zini yomon his qilganini va boshi aylanganini aytdi va bir necha daqiqa ichida, o'yin borishiga zid ravishda, Klaudio Kanijja Argentinaga g'alaba keltiruvchi golni urdi.
Aytilishlaricha, Brankoning ichimligiga trankvilizator qo'shilgan. Bu hech qachon isbotlanmagan, lekin Argentinaning o'sha paytdagi murabbiyi Karlos Bilardo 15 yildan so'ng shunday degan edi: "Men bunday bo'lmagan, deb aytmayapman". Bu bilan nazariyaga asos yaratdi.
Argentinaning 1978 yilgi finalga yo'li oldindan kelishib olingan edi
Kechirasiz, Argentina, lekin bu yerda takrorlanadigan mavzu bor.
1978 yilda o'z maydonida o'tkazilgan turnirda Argentina o'z guruhida birinchi o'rinni egallash va Braziliyani ortda qoldirib finalga chiqish uchun Peruni kamida to'rtta gol farqi bilan mag'lub etishi kerak edi (ikkita guruh bosqichi bo'lgan va ikkinchi guruh g'oliblari to'g'ridan-to'g'ri finalga yo'l olgan).
Peru yaxshi jamoa edi; ular ikkinchi bosqichga chiqish uchun Shotlandiyani mag'lub etib, Niderlandiya bilan durang o'ynashgan edi, lekin Argentina ularni 6:0 hisobida tor-mor etdi va... bu juda shubhali tuyuldi. Korrupsiya haqidagi davolar darhol tarqala boshladi, chunki Argentina o'sha paytda Xorxe Rafael Videla boshchiligidagi harbiy diktatura ostida edi.
Ular hech qachon isbotlanmagan bo'lsa-da, 2012 yil perulik senator Xenaro Ledesma Videla va Peruning o'sha paytdagi prezidenti Fransisko Morales Bermudes o'rtasida Argentinaning 13 nafar perulik dissidentlarni qamoqqa olishi evaziga kelishuv tuzilganini ta'kidladi.
"Videla Argentinaning butun dunyodagi yomon imijini tozalash uchun Jahon chempionatida g'alaba qozonishi kerak edi, shuning uchun u faqat Peru Argentina terma jamoasining g'alaba qozonishiga ruxsat bersagina guruhni qabul qilgan", – dedi Ledesma Buenos-Ayres sudiga.
Peru darvozaboni sotib olinganmidi? To'lov sifatida ikki mamlakat o'rtasida katta miqdordagi don yuborilganmidi? Peruning eng yaxshi o'yinchilaridan biri Xose Velaskes kelishuvning bir qismi sifatida almashtirilganmidi? Hmmm.
