Дунё тажрибаси шуни кўрсатадики, иқтисодий инқироз ёки бошқарувдаги мураккаблик даврида клубларни сақлаб қолиш ва қайта тиклашда асосий таянч куч бу – содиқ мухлислар аудиторияси ҳамда стадионга ташриф буюрувчилар томонидан шакллантириладиган даромад, хусусан, чипталар савдосидир.
Бугунги кунда миллий футболимиз вакиллари, хусусан, пойтахтнинг "Бунёдкор" клуби ҳам ўзига хос молиявий синовларни бошдан кечирмоқда. Ушбу мураккаб шароитда хорижий жамоаларнинг мухлислар билан ишлаш тизими ва чипталар савдоси орқали инқироздан чиқиш борасидаги ижобий тажрибаларини ўрганиш ҳамда маҳаллий амалиётга татбиқ этиш стратегик аҳамият касб этади.
Мақолада молиявий муаммолар гирдобига тушиб қолган клубларни бевосита чипталар сотиб олиш, мавсумий абонементлар хариди, мухлислар краудфандинги ва акциялар хариди орқали қутқариб қолган жамоаларнинг иқтисодий ва ижтимоий моделларини чуқур таҳлил қиламиз. Унда қандай қилиб мухлислар томонидан шакллантирилган маблағлар миллионлаб евролик қарзларни қоплагани ва тарихий жамоаларни тугатилишдан сақлаб қолгани аниқ мисоллар ёрдамида очиб берилади.
"Харт оф Мидлотиан" ("Хартс"): Мавсумий чипталар орқали қарзларни қоплаш
Шотландиянинг энг йирик клубларидан бири "Хартс" 2013 йилда собиқ хўжайини Владимир Романов давридаги бошқарув хатолари сабабли даҳшатли молиявий инқирозга юз тутди. Клуб 200 дан ортиқ кредиторлар олдида жами 29 миллион фунт стерлинг қарздорлик билан ташқи бошқарувга ўтказилди. Ташқи бошқарувчи маъмурлар клубнинг активларини, жумладан тарихий Тайнкасл стадионини сотиб юбориш ва клубни бутунлай тугатиш хавфи борлигини эълон қилишди.
Бундай критик вазиятда мухлислар зудлик билан ҳаракатга тушишди ва "Foundation of Hearts" (Хартс Фонди) ташкилотини тузишди. Клубни дастлабки ойларда тирик сақлаб қолиш ва харажатларни қоплаш учун энг катта молиявий манба – бу мавсумий чипталар савдоси эди. Маъмурларнинг ҳисоботларига кўра, энг оғир даврда тушган даромаднинг мутлақ кўп қисми, яъни 900 000 фунт стерлинг айнан мухлислар томонидан сотиб олинган мавсумий чипталар орқали шаклланган. Мухлислар клуб тақдири номаълум бўлса-да, чипталарни оммавий равишда харид қилиб, нахд пул оқимини таъминладилар.
Бундан ташқари, мухлислар ҳар ойлик тўғридан-тўғри дебет тўловлари орқали фондга мунтазам пул ўтказиб туришди. Йиғилган маблағлар ва бадавлат мухлисларнинг фоизсиз қарзлари эвазига фонд маъмуриятдан чиқиш учун кредиторлар билан муроса келишувини амалга оширди. Хусусан, фонд клубнинг маъмурият давридаги кундалик харажатлари учун 1 миллион фунт стерлинг, кейинроқ эса 75 фоиз акцияларни сотиб олиш ва кредиторлар билан ҳисоб-китоб қилиш учун яна 2,6 миллион фунт стерлинг (шу жумладан акциялар учун 100 000 фунт) тўлади. Бу жараён чипталар ва абонемент харидлари клубни банкротликдан қутқарувчи қанчалик қудратли восита эканлигини тасдиқлайди.
"Динамо Дрезден" ва 72 мингдан ортиқ "Арвоҳ чипталар"
Германиянинг қуйи лигаларида ҳаракат қилувчи "Динамо Дрезден" клубининг мухлислари 2020 йилги COVID-19 пандемияси даврида футбол тарихидаги энг ноёб ва инновацион чипта сотиб олиш кампанияларидан бирини амалга оширдилар. Пандемия туфайли стадионларга мухлислар кириши тақиқланган, ўйинлар ёпиқ эшиклар ортида ўтаётган эди. Бу эса телевизион даромадлари кам бўлган, асосий даромади чипталар савдоси ва ўйин кунидаги тушумларга боғлиқ бўлган учинчи дивизион клублари учун ҳақиқий молиявий фожиа келтириб чиқарди.
2020 йилнинг декабр ойида, клуб Германия Кубоги доирасида "Дармштадт"га қарши ўйинни бўш стадионда ўтказиши керак бўлган бир пайтда, мухлислар молиявий муаммолар гирдобида қолган жамоани қўллаб-қувватлаш мақсадида "арвоҳ чипталар" сотиб олиш ташаббусини илгари суришди. Чипталар нархи атиги 5 евро этиб белгиланди ва мухлислар хайрияси эвазига уларга эсдалик, виртуал чипталари тақдим этилди.
Натижа шунчалик катта бўлдики, ўйинга кириш умуман мумкин бўлмаса-да, мухлислар жами 72 112 та чипта сотиб олишди. Бу рақам клубнинг тарихий уй стадиони сиғимидан икки баробар кўп эди ва бу кўрсаткич клуб тарихидаги энг йирик ташрифлар учлигига кирарди. Ушбу мисли кўрилмаган акция орқали клуб тахминан 360 560 евро миқдорида соф даромад қилди ва бу маблағ жамоанинг пандемия давридаги молиявий бўшлиғини тўлдиришга ва банкротлик хавфини ортда қолдиришга ёрдам берди. Краудфандинг назарияси нуқтаи назаридан, бу ходиса фавқулодда бирдамлик ва клубга ҳиссий эгалик туйғусининг энг юқори чўққисидир.
"Рейнжерс": Касоддан сўнг мухлислар садоқати ва рекорд ташриф
Шотландиянинг энг номдор ва тарихий клубларидан бири бўлган "Рейнжерс" 2012 йилда жиддий молиявий инқирозга юз тутди. Клубнинг солиқ бошқармаси олдидаги 21 миллион фунт стерлингдан ортиқ қарздорлиги туфайли клуб ташқи бошқарувга ўтказилди. Муроса келишуви кредиторлар томонидан рад этилгач, 140 йиллик тарихга эга клуб 2012 йилда тугатилди ва унинг активлари янги компанияга ўтказилди. Натижада, шотланд футболи гиганти Шотландия лига тизимининг энг қуйи поғонасига – тўртинчи дивизионга бадарға қилинди.
Тўртинчи дивизионда телевизион ҳуқуқлар ва тижорат шартномаларидан тушадиган даромадлар деярли йўқ эди. Клубни сақлаб қолишнинг ягона йўли – чипталар сотуви бўлиб қолди. Директорлар кенгаши 2012/13 йилги мавсум учун чипталар ва абонементлар нархини 33 фоизга арзонлаштиришга қарор қилди, токи имкон қадар кўпроқ мухлислар жамоани қўллаб-қувватлаши мумкин бўлсин.
Мухлисларнинг бунга жавоби феноменал бўлди. Тўртинчи дивизиондаги оддий ўйинларда ҳам ўртача ташриф 45 744 кишини ташкил этди ва бу кўрсаткич Буюк Британияда бешинчи, бутун Европада эса 15-ўринни қайд этди. Мавсумнинг сўнгги ўйинида "Бервик Рейнжерс"га қарши баҳсда стадионга 50 048 мухлис ташриф буюриб, дунё бўйлаб тўртинчи даражали лигалар учун мутлақ жаҳон рекордини ўрнатди. Чипталарнинг бундай оммавий ва узлуксиз сотуви янги ташкил этилган клубнинг дастлабки энг оғир йилларида ягона ва энг йирик молиявий фундамент бўлиб хизмат қилди ва клубнинг қайта тикланишига замин яратди.
"Санкт-Паули": Халоскор ўйин чипталари ва футболкалар
Германиянинг ўзига хос сиёсий ва ижтимоий маданиятга эга бўлган "Санкт-Паули" клуби 2001-2002 йилларда Бундеслигада "Бавария"ни мағлуб этган бўлса-да, тезда қуйи лигаларга тушиб кетди ва 2003 йилда катта молиявий инқироз ёқасида қолди. Клубни сақлаб қолиш ва қарзларни қоплаш мақсадида мухлислар қутқарув ҳаракати номли йирик кампания ташкил этишди.
Кампания доирасида клуб рамзлари туширилган, юзида "Retter" (Қутқарувчи) деб ёзилган футболкалар сотувга чиқарилди ва бор-йўғи 6 ҳафта ичида 140 000 та футболка сотилди. Шунингдек, даромад олиш мақсадида Германиянинг энг қудратли жамоаси "Бавария"га қарши махсус ўртоқлик учрашуви ташкил этилди. Ушбу хайрия ўйини учун чиқарилган барча чипталар мухлислар томонидан сотиб олинди ва тушган маблағлар тўлиқлигича клубнинг молиявий мажбуриятларини бажаришга йўналтирилди. Бу ҳаракатлар орқали мухлислар клубни учинчи лигада сақлаб қолишди.
"Реал Овьедо": Бутун дунёни бирлаштирган 10 евролик акциялар
Испаниянинг шонли тарихга эга, Ла Лигада 38 мавсум ўйнаган "Реал Овьедо" клуби 2001 йилда юқори дивизиондан тушиб кетганидан сўнг даҳшатли молиявий инқирозга юз тутди. 2003 йилда ўйинчиларнинг маошлари тўланмагани сабабли улар клуб устидан касаба уюшмасига арз қилишди ва клуб учинчи дивизиондан тўғридан-тўғри тўртинчи дивизионга тушириб юборилди. Ўша пайтда клубда на ўйинчилар бор эди ва на пул; унинг устига 40 миллион евролик кредиторлар билан келишув мавжуд бўлиб, бу қаддини буккан қарз юки эди (бу қарз шартномаси фақатгина 2024 йилга келибгина тўлиқ якунланди).
2012 йилнинг ноябр ойига келиб вазият ўта қалтис тус олди. Клуб зудлик билан банкротлик ва ёпилишдан қутулиш учун 17 ноябргача 1,9 миллион евро, мавсумни якунлаш учун 2,5 миллион евро ва ўрта муддатли келажак учун 4 миллион евро топиши шарт эди. Шу вақтда клуб бошқаруви ва мухлислар ҳар бир акция нархини 10,75 евро этиб белгилаб, глобал краудфандинг кампаниясини бошлашди. Guardian нашри журналисти Сид Лоу ва Испания радиоси орқали кенг кўламли ташвиқот ишлари олиб борилди.
Ушбу акцияга жаҳон бўйлаб мисли кўрилмаган эътибор қаратилди. Бор-йўғи икки ҳафта ичида дунёнинг 60 дан ортиқ мамлакатидан 20 мингдан зиёд оддий мухлислар ва инсонлар жами 1,93 миллион евролик акцияларни сотиб олишди. Бу глобал эътибор ва краудфандингнинг ўзига хос феномени эди. Масалан, АҚШнинг МЛС лигасидаги "Портленд Тимберс" клубининг юзлаб мухлислари Овьедо акцияларини харид қилиб, Америка ва Испания клублари ўртасида ўзига хос биродарлик алоқаларини ўрнатдилар. Шунингдек, Испания терма жамоаси ва собиқ Овьедо тарбияланувчилари бўлган Санти Касорла, Хуан Мата, Мичу ва Адриан каби юлдузлар ҳам ўз маблағлари билан ёрдам бериб, акциялар сотиб олишди.
Ушбу мухлислар тўлқини Мексикалик миллиардер, ўша пайтда дунёнинг энг бой одамларидан бири бўлган Карлос Слимнинг эътиборини тортди. Радиобошловчиларнинг унинг вакили Артуро Элиас Аюбга қилган ҳазиломуз қўнғироғидан сўнг, вакил вазиятни ўрганиб чиқди. Мухлисларнинг беқиёс садоқати, уларнинг ўз клубларини қутқариш йўлидаги чипта ва акция харидлари Аюб ва Слимни ҳайратда қолдирди. Акциялар сотувининг сўнгги кунида Слим клубга 2 миллион евро сармоя киритди. Натижада Слимнинг "Grupo Carso" компанияси клубнинг 32,44 фоиз акциясига эгалик қилган бўлса-да, мухлислар гуруҳлари 40,81 фоиз улуш билан ҳамон энг йирик акциядор бўлиб қолдилар ва ёмон ниятли эски раҳбариятнинг таъсирини кескин камайтирди.
"Портсмут": Англиядаги энг йирик мухлислар клуби ва унинг савдоси
Англиянинг 2008 йилги Англия Кубоги ғолиби "Портсмут" ўз тарихи давомида хусусий мулкдорларнинг нотўғри бошқаруви ва назоратсиз сарф-харажатлари қурбонига айланди. Клуб кетма-кет 2010 ва 2012 йилларда даҳшатли молиявий инқирозга учраб, ташқи бошқарувга ўтказилди ва Премьер-лигадан қуйи лигаларга тушиб кетди. Собиқ хўжайин, гонконглик кредитор Балрам Чайнрай клубдан ўзининг 17 миллион фунт стерлинглик қарзини талаб қилган ва Фраттон Парк стадионини гаров сифатида ушлаб турган бир вазиятда, клуб йўқ бўлиб кетиш хавфи остида қолди.
2013 йилда мухлислар томонидан тузилган "Pompey Supporters Trust" ташкилоти клубни сақлаб қолиш ва харид қилиш ташаббусини ўз қўлига олди. Дастлаб 2000 дан ортиқ мухлислар 100 фунтдан заклат тўлаб, кейинчалик буни ҳар бири 1000 фунтлик акцияларга айлантиришди. Ушбу краудфандинг жараёни орқали оддий мухлислар жами 2 миллион фунт стерлингдан ортиқ маблағ йиғишди. Шунингдек, 50 000 фунтдан ортиқ сармоя киритган бадавлат мухлислар (улар "Президентлар" деб номланган) ҳам клубни қутқаришда муҳим рол ўйнашди.
Маъмурлар мухлисларнинг ушбу тўловини қабул қилиб, стадионни Чайнрайнинг 17 миллионлик қарзи даъволаридан озод қилди ва PST ташкилотини афзал кўрилган харидор сифатида танлади. Натижада PST ташкилоти клубнинг 48,5 фоиз акцияларига эгалик қилувчи энг йирик ва ҳал қилувчи бошқарувчига айланди ва Буюк Британиядаги энг йирик мухлислар томонидан бошқариладиган клубга айланди.
Мухлислар бошқарувининг 4 йили давомида клуб қарзлардан қутулди, чипталар сотуви барқарорлашди ва 2016-17 йилги мавсумда Лига-2 чемпиони бўлди. Бу молиявий соғайиш йирик хорижий инвесторларнинг эътиборини тортди. 2017 йилда "Walt Disney" компаниясининг собиқ раҳбари Майкл Айснер ўзининг "Tornante" инвестиция гуруҳи орқали клубни 5,67 миллион фунт стерлингга сотиб олиш таклифини киритди (бундан ташқари стадион ва инфратузилмага қўшимча 10 миллион фунт сармоя киритиш ваъдаси билан).
Ушбу савдо жараёни мухлислар демократиясининг ва акциядорликнинг яққол ифодаси бўлди: 2 272 нафар PST акциядорлари ўртасида овоз бериш жараёни ўтказилди. Уларнинг 93,6 фоизи овоз беришда иштирок этди ва шулардан 1 825 нафари (ҳамда Президентларнинг 75 фоизи) клубни сотишга розилик билдирди. Умумий ҳисобда клуб капиталининг 81,4 фоизи сотувни маъқуллади (талаб этилган чегара 75% эди). Бу мисол шуни кўрсатадики, чипталар ва акциялар сотиб олиб клубни қулашдан сақлаб қолган мухлислар нафақат инқирозни бартараф этишди, балки молиявий барқарорликка эришгач, клуб келажаги учун масъулиятни йирик корпоратив инвесторга демократик сайлов асосида сотиш орқали фойдага эга бўлишди.
"Унион Берлин": Қон ва тер орқали бунёд этилган клуб
Германиянинг Шарқий Берлинида жойлашган, 1906 йилда металлург ишчилар томонидан асос солинган "Унион Берлин" тарихи мухлислар фидойилигининг энг ноёб намунасидир. 2004 йилда жамоа иккинчи дивизиондан учинчи дивизионга тушиб кетди ва банкротлик хавфи остида қолди. Германия Футбол Ассоциацияси клубдан учинчи дивизионда ўйнаш лицензияси учун 9 июнгача 1,46 миллион евро кафолат пули талаб қилди, акс ҳолда жамоа ҳаваскорлар лигасига қувилар эди.
Айнан шу пайтда мухлислар "Bluten für Union" (Унион учун қон) номли мисли кўрилмаган акцияни бошлашди. Германиядаги тиббиёт қонунчилигига кўра қон топширган донорларга маълум миқдорда пул тўланади. Мухлислар оммавий равишда касалхоналарга бориб қон топширишди ва олинган пулни тўлиқлигича клуб ҳисобига ўтказишди. Бу акция кенг жамоатчиликни ҳайратда қолдирди ва ҳатто Берлин мэри Клаус Воверайт ҳам бу ҳаракатни қўллаб-қувватлаб, донорлик футболкасини сотиб олди. Қон пулидан ташқари, ўйинларга кириш учун харид қилинган чипталар орқали йиғилган маблағ жамоани учинчи дивизионда сақлаб қолиш учун етарли бўлди.
Мухлисларнинг ёрдами бу билан чекланмади. 2008 йилда клуб ҳамон молиявий қийинчиликлар исканжасида эди ва учинчи дивизион лицензиясини олиш учун тарихий "Stadion An der Alten Försterei" стадионини тўлиқ таъмирлаш талаб этиларди. Қурилиш фирмаларини ёллашга пули бўлмаган клубга яна мухлислар ёрдамга келди. 2 300 дан ортиқ мухлислар жами 140 000 соатлик кўнгилли жисмоний меҳнат қилиб, стадионни ўз қўллари билан қайта қуриб чиқишди. Бугунги кунда стадион ёнида қурувчи каскаси тасвирланган ёдгорлик ўрнатилган бўлиб, у клуб мухлисларининг социалистик бирдамлик ва фидойилик қадриятларини ўзида мужассам этган. Бу меҳнат туфайли тежалган маблағлар тўғридан-тўғри клубнинг қарзлари ва маошларини қоплашга хизмат қилди.
"Уимблдон": Корпоратив адолатсизликка қарши мухлислар исёни
Англиянинг 1988 йилги ФА Кубоги ғолиби "Уимблдон" тарихи футболдаги бизнес аралашувининг энг салбий оқибатларини ўзида акс эттиради. Тейлор ҳисоботидан сўнг барча стадионлар ўтирадиган жойларга эга бўлиши кераклиги талаб қилинди ва клуб ўз стадиони Плау Лейнни тарк этишга мажбур бўлди. Клуб хўжайинлари молиявий муаммолар ва янги стадион қуриш ниятида 2002 йилда клубни Лондондан 97 км узоқликдаги Милтон Кинс шаҳрига кўчиришга қарор қилишди. Футбол Ассоциацияси бунга рухсат бергач, жамоа кўчиб ўтди ва 2004 йилда номини "MK Dons" деб ўзгартирди, тарихий клуб эса ўз шахсиятини йўқотди.
Ўз тарихи ва жамоасидан айрилган мухлислар бу корпоратив қарорга бўйсунмадилар. 2002 йил 30 май куни улар маҳаллий паблардан бирида йиғилиб, нолдан "АФК Уимблдон" номли мухлисларга тегишли янги клуб тузишди. Клуб ўз фаолиятини Англия футбол тизимининг энг пастки қисмларидан бири – 9-дивизионда бошлади. Дастлабки таркибни йиғиш учун очиқ синов ўйинлари ўтказилиб, унда 230 нафар ҳаваскор йигитлар қатнашди ва илк жамоа шакллантирилди.
Янги клубга мухлисларнинг эътибори беқиёс эди. Мазкур 9-дивизионда бошқа клубларнинг ўйинларига ўртача 50 киши ташриф буюрадиган бир вақтда, "АФК Уимблдон" ўйинларига мунтазам равишда 3 000 дан ортиқ мухлис чипта харид қилиб келар эди. Айнан мана шу чипталар савдоси клубни тез суратларда юқори лигаларга чиқиши учун зарур молияни таъминлади. Мухлислар томонидан бошқариладиган ушбу клуб 78 та ўйинда мағлубиятсиз серия қайд этди. Клуб молиявий жиҳатдан барқарор ўсиб, 13 мавсум ичида 6 марта юқори лигага кўтарилди ва 1-Лига даражасига қадар етиб келди. Мухлислар чипталар ва облигациялар сотуви орқали миллионлаб фунт йиғиб, клубнинг тарихий уйи бўлган "Плау Лейн" ҳудудида 9 300 ўринли янги стадион қурдилар ва қарийб 30 йиллик танаффусдан сўнг 2020 йилда ўз уйларига қайтишга муваффақ бўлишди.
"Бери": Бошқарув қоидаларининг инқирози ва қайта туғилиш
Англиянинг 1885 йилда тузилган қадимий клуби "Бери" 2019 йилда инглиз футболи учун ҳақиқий огоҳлантириш қўнғироғига айланди. Клуб хўжайини Стив Дейл клубини аввалги хўжайин Стюарт Дейдан атиги 1 фунтга сотиб олган эди. Бироқ у клубнинг молиявий аҳволи ҳақида ёлғон маълумотлар берганлиги ва катта миқдордаги (тахминан 5-12 миллион фунт) солиқ ва бошқа қарзларни қоплай олмагани натижасида клуб 2019 йил 27 август куни Инглиз Футбол Лигасидан шафқатсизларча четлатилди.
Инглиз футболидаги "Муносиб хўжайин" тести қанчалик самарасиз эканлигини ва хусусий мулкдорлар клубларни қанчалик осонлик билан йўқ қилиши мумкинлигини кўрсатган бу фожиадан сўнг, мухлислар клубни қутқаришга киришдилар. Улар дастлаб "Bury AFC" номли янги Феникс клуб тузишди. 2022 йилда эса "Est.1885" номли мухлислар гуруҳи ҳукуматнинг қисман молиявий кўмаги ва ўзларининг краудфандинг маблағлари орқали ташқи бошқарувчилардан клубнинг тарихий стадиони "Гигг Лейн"ни ва "Бери ФК" номини сотиб олишга эришдилар. 2023 йилда икки мухлислар гуруҳи бирлашиб, асл клуб номи остида майдонга қайтди. Бу жараёнларда ҳам, ўйин кунидаги тушумлар ва абонемент харидлари молиявий барқарорликнинг асоси бўлиб қолмоқда.
Биржа ва корпоратив бошқарув иллюзияси "Боруссия Дортмунд" мисолида
Баъзи экспертлар ва кузатувчилар футбол клублари қатъий молиявий тартибга солиниши учун улар корпоратив тизимда ишлаши, яъни фонд биржаларига чиқарилиши (акциядорлик жамиятига айланиши) керак деб ҳисоблашади. Уларнинг фикрича, биржа тартиб-қоидалари молиявий назорат ва шаффофликни таъминлайди. Бироқ биржанинг шаффофлик талаблари ҳам футбол клубини доим ҳам инқироздан асрай олмайди ва мухлисларнинг ўйин чипталарини харид қилиши корпоратив моделдан кучлироқ эканлигини кўрсатади. Бунинг энг ёрқин мисоли Германиянинг "Боруссия Дортмунд" клубидир.
"Боруссия Дортмунд" 2000 йилда Германия биржасига чиққан биринчи ва ягона футбол клуби бўлди. Дастлабки акция нархи 11 евро этиб белгиланди. Бироқ рақобатбардош бўлиш учун ўта қимматбаҳо ўйинчиларни сотиб олишга сарфланган маблағлар ва спортдаги муваффақиятсизликлар клубни 2003-2005 йилларда жиддий молиявий инқирозга юз тутишига сабаб бўлди. 2009 йилга келиб корпоратив умумий зарар 145 миллион еврога етди, акциялар нархи эса бозорда 1 евродан ҳам пастга тушиб кетди. Инвесторлар ва акциядорлар қаттиқ зарар кўрди.
Гарчи клуб кредиторлар билан келишув ва молиявий қайта қуриш орқали сақлаб қолинган бўлса-да, бу жараёнда клубнинг асл қийматини ушлаб турган куч – мухлисларнинг бевосита молиявий ёрдами, яъни чипталар хариди эди. Энг оғир, банкротлик ёқасидаги йилларда ҳам 80 000 га яқин мухлислар ҳар бир ўйинда стадионни тўлдиришда ва мавсумий чипталарни рекорд даражада харид қилишда давом этишди. Корпоратив назария клубларни оддий фойда келтирувчи савдо активи деб кўрса-да, Дортмунд воқеаси кўрсатдики, клубнинг асл мақсади инвесторларга дивиденд тўлаш эмас, балки мухлислар базасини сақлаб қолиш ва улар учун курашишдир. Айнан мана шу тинимсиз чипта харидлари клубга доимий нахд пул оқимини таъминлаб берди ва уни банкрот бўлишдан асраб қолди.
"Бунёдкор" инқирози ва жаҳон тажрибаси – Европа грандларининг хатолари ва нажот йўллари
Оқил Абдубарноев тайёрлади.
