Футболнинг ҳаддан ташқари тижоратлашуви, трансляция ҳуқуқлари ва ҳомийлик шартномаларидан келадиган даромадларнинг кескин ўсиши клубларни майдондаги натижа учун беаёв пойгага киришишга мажбур қилмоқда. Бироқ бундай амбициялар ва реал молиявий имкониятлар ўртасидаги номутаносиблик кўпинча ҳалокатли оқибатларга, ҳатто бутун бошли тарихий жамоаларнинг банкротликка юз тутишига олиб келади. Маълумотларга кўра, фақатгина Италиянинг ўзида 2002 йилдан буён 153 та клуб банкротликка учраган ёки бутунлай қайта ташкил этилган. Бундай йирик кўламдаги молиявий таназзуллар клубларнинг иқтисодий моделлари ўта мўрт эканлигини кўрсатади.
2026 йилга келиб, Ўзбекистоннинг энг номдор ва яқин ўтмишдаги энг бадавлат клубларидан бири – Тошкентнинг "Бунёдкор" жамоаси айнан шундай жиддий молиявий ва бошқарув инқирозининг энг хавфли палласига кириб келди. Клубнинг Суперлига 15-тури доирасида Навоий шаҳрида ўтказилиши режалаштирилган “Қизилқум”га қарши ўйинга сафар қила олмаслиги ушбу тангликнинг яққол намоёни бўлди. Ўзбекистон Профессионал футбол лигасига йўлланган расмий хатда келтирилишича, жамоада йўл чипталарини харид қилиш, сафар давомида меҳмонхонада яшаш ва делегация аъзоларини овқатлантириш билан боғлиқ энг оддий операцион харажатларни қоплаш учун ҳам маблағ мавжуд эмас. Бундай ҳолат спорт принципларига кўра нафақат техник мағлубиятга сабаб бўлади, балки мавсум давомида такрорлангудек бўлса, жамоани Суперлигадан бутунлай четлатиш масаласини кун тартибига чиқаради.
Бироқ "Бунёдкор" дуч келаётган бундай хавф жаҳон футболи тарихида биринчи марта кузатилаётгани йўқ. Замонавий футбол тарихида кўплаб машҳур, катта анъаналарга эга бўлган жамоалар банкротлик ёқасига келиб қолган, баъзилари бутунлай тугатилиб, энг қуйи лигалардан ўз фаолиятини қайтадан бошлашга мажбур бўлган. Мазкур мақолада жаҳон миқёсида молиявий инқирозга юз тутган, банкротликни бошидан кечирган ва кейинчалик ўзини тиклаб кетган клублар – хусусан, Германиянинг "Боруссия Дортмунд", Италиянинг "Фиорентина" ва "Парма", Шотландиянинг "Глазго Рейнжерс" ҳамда Испаниянинг "Барселона" клублари мисолида инқирозларнинг туб сабаблари, йўқотишлар кўлами ва ушбу мураккаб вазиятлардан чиқишнинг амалий механизмларини таҳлил қиламиз.
"Бунёдкор" инқирози: Олтин даврдан трансфер тақиқигача
"Бунёдкор"нинг бугунги ҳалокатли ҳолатини тўлақонли англаш учун клубнинг келиб чиқиши ва унинг сунъий равишда шиширилган иқтисодий модели тарихига назар ташлаш зарур. Клуб 2008-2010 йилларда мисли кўрилмаган молиявий ресурсларга эга бўлиб, нафақат Ўзбекистон, балки бутун Осиё қитъасида энг бой лойиҳалардан бирига айланган эди. Раҳбарият жаҳон даражасидаги юлдузларни Тошкентга олиб келиш орқали тезкор ютқуларга эришишни мақсад қилди. Дастлаб Самуэль Это'О каби юлдузлар билан музокаралар олиб борилган бўлса, кўп ўтмай, 2008 йилнинг 25 август куни Грециянинг АЕК клубини тарк этган бразилиялик жаҳон чемпиони Ривалдо билан 14 миллион долларлик (айрим манбаларга кўра 10,2 миллион евролик) икки йиллик мега-шартнома имзоланди. Ушбу олтин даврда Зико ва Луис Фелипе Сколари каби машҳур мураббийлар жамоани бошқарди, Ривалдо эса клуб сафида 60 дан ортиқ ўйинда майдонга тушиб, 37 та гол урди ҳамда кетма-кет уч марта Ўзбекистон чемпиони деган номга сазовор бўлди.
Аммо макроиқтисодий ва бошқарув нуқтаи назаридан, клубнинг ушбу устунлиги соғлом тижорат даромадларига эмас, балки мутлақ ташқи ҳомийлик инъекцияларига асосланган эди. Йиллар ўтиб, бош ҳомийларнинг молиявий қуввати пасайгач, ўша даврдаги бажарилмаган улкан молиявий мажбуриятлар бугунги кунга келиб клубнинг бўйнига оғир лангар бўлиб тушди. Лозаннадаги Спорт арбитраж суди томонидан 2023 йил 6 ноябрь куни чиқарилган қарорга асосан, "Бунёдкор" Ривалдо олдидаги кўп йиллик маош ва бонуслардан иборат қарздорликни тўлашга мажбур этилди. Аслида бу қарздорлик миқдори штраф ва пенялар билан биргаликда 11 миллион 164 минг 398 еврога етган эди. Клуб раҳбарияти 2024 йилнинг 30 март куни футболчининг вакиллари билан музокаралар ўтказиб, ушбу суммани 7 миллион 500 минг еврогача туширишга ва уни 5 йил давомида босқичма-босқич бўлиб тўлаш графигига келишишга муваффақ бўлди.
Клуб таъсисчиси ва бош ҳомийси ҳисобланган "Ўзбекнефтгаз" АЖнинг молиявий кўмаги орқали 2024 ва 2025 йилги мавсумлар учун белгиланган тўловлар ўз вақтида амалга оширилди. Бироқ 2026 йилга келиб корпорация клубни молиялаштиришни кескин тўхтатгач, вазият издан чиқди. Жорий йилнинг 15 апрелига қадар амалга оширилиши керак бўлган навбатдаги транш тўланмади. Бунинг оқибатлари эса клуб учун ўта ҳалокатли бўлди. Ривалдонинг адвокатлари зудлик билан ФИФАга мурожаат қилишди ва олдинги келишув доирасида қўлланилган барча чегирмалар бекор қилинди. ФИФА томонидан 2026 йил 23 июнь куни қабул қилинган ва 2 июлда ЎзПФЛга юборилган қарорга мувофиқ, "Бунёдкор" Ривалдога 8,1 миллион евро, шунингдек, жамоанинг яна бир собиқ бразилиялик ўйинчиси Денилсонга 1,1 миллион евро миқдорида қарздорликни тўлаши шартлиги белгиланди.
"Бунёдкор" дуч келаётган мазкур ҳолат шунчаки вақтинчалик ликвидлик тақчиллиги эмас, балки тизимли яшовчанликнинг йўқолишидир. Бундай вазиятни илмий иқтисодий нуқтаи назардан баҳолаш учун футбол клубларининг банкротлик моделларини ўрганиш мақсадга мувофиқ.
Футбол клублари инқирозининг илмий-иқтисодий асослари
Профессионал футбол клубларининг банкротлиги тасодифий табиий офат эмас, балки аниқ иқтисодий қонуниятлар ва бошқарув хатоларининг ҳосиласидир. Халқаро иқтисодчи олимлар узоқ йиллар давомида корпоратив банкротликни олдиндан аниқлаш моделларини Европа фонд биржаларида листингга қўйилган футбол клубларига нисбатан қўллаб келишган. Ушбу тадқиқотлар шуни кўрсатадики, спорт муассасалари ўзларининг иқтисодий хулқ-атворига кўра стандарт тижорат компанияларидан тубдан фарқ қилади. Футбол клублари аксарият ҳолларда даромадни максималлаштиришга эмас, балки спорт натижаларини максималлаштиришга интилади, бу эса харажатларнинг доимий равишда шишиб кетишига олиб келади.
Европа футболида молиявий инқирозларнинг асосий сабабларини ўрганган тадқиқотчилар (жумладан, Аламинос ва Фернандес) футбол саноати учун махсус молиявий тангликни прогноз қилувчи моделни ишлаб чиқишган бўлиб, унинг аниқлик даражаси 90 фоиздан юқорини ташкил этади. Ушбу илмий таҳлилларга кўра, клубларни банкротликка етакловчи фундаментал сабаблар қуйидагилардир:
Биринчидан, ликвидликнинг сунъий равишда пасайиши ва қарз юкининг ортиши. Клублар тезкор ғалабаларга эришиш мақсадида ўз бозор сиғимидан кўп марта катта бўлган маблағларни юлдуз футболчиларнинг трансфери ва маошларига сарфлайди. Натижада, оператив харажатларни қоплаш учун нақд пул оқими узилиб қолади.
Иккинчидан, натижаларга ҳаддан ташқари қарамлик. Агар жамоа Чемпионлар лигасига йўлланма ола олмаса ёки қуйи дивизионга тушиб кетса, трансляция ва ҳомийлик даромадлари кескин (баъзан 40-50 фоизга) тушиб кетади, бироқ футболчилар билан тузилган узоқ муддатли, юқори маошли шартномалар ўз кучида қолаверади.
Учинчидан, раҳбариятнинг режалаштиришдаги қобилияцизлиги ва ташқи шокларга тайёр эмаслиги. Даромад тушиб кетган пайтда харажатларни оптималлаштириш бўйича "Б режаси"нинг йўқлиги клубларни зудлик билан тўловга қобилиятсизликка олиб келади. Ушбу тизимли муаммоларнинг олдини олиш мақсадида УЕФА ўзининг машҳур "Молиявий ҳалол ўйин" (Financial Fair Play - FFP) қоидаларини жорий этди. FFP нинг асосий тамойили – "зарарсизлик талаби" бўлиб, унга кўра клублар уч йиллик ҳисобот даврида фақат ўзлари ишлаб топган даромадлари доирасидагина харажат қилишлари шарт.
FFP доирасида клубнинг молиявий танглигини кўрсатувчи 6 та асосий индикатор белгиланган: 1) Аудиторнинг фаолиятнинг узлуксизлиги бўйича шубҳаси; 2) Манфий хусусий капитал; 3) Зарарлар оқибатида юзага келган молиявий камомад; 4 ва 5) Қарз миқдорининг 30 миллион евродан ва ўртача даромаднинг 7 баробаридан ошиб кетиши; 6) Трансфер балансидаги 100 миллион евродан ортиқ дефицит.
Айнан шундай назорат механизмларининг йўқлиги ёки уларга амал қилмаслик жаҳоннинг энг машҳур клубларини ҳам жарлик ёқасига олиб келган. Қуйида ушбу клубларнинг тарихи ва улар қўллаган қутқарув механизмлари кўриб чиқамиз.
"Боруссия Дортмунд" (Германия): Инқироздан тизимли тикланиш моделигача
Жаҳон футболи тарихида молиявий ҳалокат ёқасидан қайтиб, нафақат ўзини тиклаган, балки барқарор иқтисодий моделга асос солган энг ёрқин мисол Германиянинг "Боруссия Дортмунд" клуби ҳисобланади. 1997 йилда УЕФА Чемпионлар Лигасида ғолиб чиққан бу шонли жамоа, орадан саккиз йил ўтиб, 2005 йилда бутунлай йўқ бўлиб кетиш хавфи остида қолган эди.
1997 йилдаги Европа триумфидан сўнг, клуб раҳбарияти Германия футбол ассоциациясининг эркинлаштириш сиёсатидан фойдаланиб, мисли кўрилмаган қадам ташлади: 2000 йилда "Боруссия Дортмунд" Германия тарихида биринчи ва ҳозиргача ягона бўлиб ўз акцияларини фонд биржасига жойлаштирди. Биржага чиқиш клубга улкан миқдордаги капитал олиб келди. Бироқ лотереяда ютиб чиққан тажрибасиз инсон каби, раҳбарият бу маблағларни ҳаддан ташқари қизиб кетган трансфер бозорига совурди. Чехиялик ярим ҳимоячи Томаш Росицки ва бразилиялик Эванилсон каби юлдузларни сотиб олиш учун Бундеслиганинг трансфер рекордлари янгиланди, футболчиларнинг маошлари астрономик даражага кўтарилди.
Клуб менежменти келажакдаги потенциал фойдани олдиндан ҳисобга олиб, уни бугунги кун таркибига сарфлашдек хатога йўл қўйди. Инқирознинг асосий триггери 2003/2004 йилги мавсумда юз берди: жамоа Чемпионлар Лигаси йўлланмасидан қуруқ қолди. Даромадлар кескин қисқарди, аммо юқори маошли шартномалар ва операцион харажатларни камайтиришнинг иложи йўқ эди. Қисқа вақт ичида клубнинг қарзи 100 миллион фунт стерлингга яқинлашди.
2004 йилнинг охирига келиб, клубнинг молиявий ҳолати фожиавий тус олди. Клубнинг бош молиявий директори Томас Тресснинг хотирлашича, ўша вақтда клуб балансидаги ликвид нақд пул бор-йўғи 700 000 еврони ташкил этар эди. Шу билан бирга, кейинги олти ой ичида тўланиши шарт бўлган зудликдаги қарзлар миқдори 28 миллион еврога етган, 2004/2005 мавсумнинг биринчи ярмидаги соф зарар эса 55 миллион еврони ташкил этган эди. Фонд биржасидаги акциялар нархи 80 фоизга қулаб тушди, бу эса инвесторларнинг ишончи бутунлай йўқолганини англатарди.
Вазият шу даражага етиб бордики, 2004 йилнинг сентябрь ойида футболчилар ва ходимларга маош тарқатиш учун клуб ўзининг азалий ва ашаддий рақиби – Мюнхеннинг "Бавария" жамоасидан 2 миллион евро миқдорида қисқа муддатли қарз олишга мажбур бўлди. Клуб ўзининг энг катта активи бўлмиш афсонавий "Вестфаленштадион" ўйингоҳини 2002 йилдаёқ "Molsiris" номли кўчмас мулк инвестиция фондига сотиб юборган ва ижарачига айланган эди. Эндиликда эса клуб ҳатто шу ижара ҳақини ҳам тўлай олмайдиган ҳолатга келди. Агар ижара шартномаси қайта кўриб чиқилмаса, клуб лицензия ололмас ва профессионал фаолиятини тўхтатишга мажбур бўларди.
2005 йилнинг 14 марти – Дортмунд мухлислари ва раҳбарияти томонидан "клубнинг иккинчи туғилган куни" сифатида нишонланади. Шу куни Дюссельдорф аэропорти яқинидаги конгресс марказида 444 нафар инвестор иштирокида тарихий йиғилиш бўлиб ўтди. Клуб вакиллари инвесторларга олинган қарзларни тўлашнинг имкони йўқлигини, агар улар ён босмаса, клуб бутунлай тугатилиб, инвесторлар барча пулларини йўқотишини очиқ тушунтиришди. Таклиф этилган радикал қутқарув режасига инвесторлар овоз беришди ва клубга қўшимча вақт ҳамда имконият тақдим этилди.
Қайта тикланишнинг асосий меъмори сифатида бош директор Ханс-Йоахим Ватцке майдонга чиқди. У шафқатсиз, аммо прагматик қадамларни амалга оширди:
Харажатларни кескин қисқартириш ва қарзларни узиш: Барча футболчиларнинг маошлари 20 фоизга қисқартирилди. Қимматбаҳо легионерлар сотиб юборилди. Ватцке биринчи навбатда қарзларни, жумладан "Бавария"дан олинган 2 миллионлик қарзни тўлиқ узишни бош устувор вазифа қилиб белгилади.
Молиявий интизом фалсафаси: "Биз ҳеч қачон ўзимиз ишлаб топмаган пулни сарфлай олмаймиз", деган қатъий қоида ўрнатилди. Клуб Англия ёки Испания грандлари, шунингдек "Бавария" билан трансфер бозорида рақобатлашмаслигини, фақат ўз имкониятидан келиб чиқиб яшашини эълон қилди.
Ёшлар ва академияга инвестиция: Қиммат юлдузларни сотиб олиш ўрнига, клуб скаутинг тизими ва ўз академиясини ривожлантиришга зўр берди. Ёш, иқтидорли футболчиларни топиб, уларни жаҳон юлдузларига айлантириш модели яратилди.
Юрген Клопп эффекти: 2008 йилда Юрген Клоппнинг бош мураббий этиб тайинланиши бурилиш нуқтаси бўлди. У ёш, арзон, лекин шиддатли ва прессингга асосланган футбол ўйнайдиган таркибни шакллантирди. Бу жамоа 2011 ва 2012 йилларда Бундеслига ғолиби бўлди, 2013 йилда эса Чемпионлар Лигаси финалига чиқди. Эътиборлиси, ўша финалда ўйнаган бутун бошли таркибнинг умумий трансфер баҳоси 35 миллион евродан камроқ эди. Мухлисларнинг садоқати ҳам феноменал даражада ошди, бутун шаҳар бўйлаб "Биз Боруссиямиз" шиорлари остида бирдамлик акциялари ўтказилди ва дунёга машҳур "Сариқ девор" феномени шаклланди.
"Фиорентина" (Италия): Ранглар ва ўтмишдан маҳрум бўлиш
Германия гранди банкротликдан бир қадам орқада қолишга муваффақ бўлган бўлса, Италиянинг машҳур "Фиорентина" клуби бу мудҳиш жарликка қулаган ва расман тугатилган клублар сирасига киради. 1956 ва 1969 йилларда Италия чемпиони бўлган, Габриэль Батистута, Руй Кошта, Энрико Кьеза каби афсоналарга эга бўлиб, Чемпионлар лигасида порлаган жамоа 2002 йил аянчли тарзда парчаланиб кетди.
Клубнинг инқирози бевосита унинг собиқ президенти Витторио Чекки Гори номи билан боғлиқ. Унинг масъулиятсиз ва авторитар бошқаруви натижасида клуб ўз имкониятларидан анча юқори маошлар фондини яратди. Молиявий муаммолар юзага чиқа бошлаганда, раҳбарият клубни сотишдан бош тортди, мухлислар ва футболчиларга доимий равишда пуллари берилиши ҳақида қуруқ ваъдалар ва ёлғонлар бериб келди. Франческо Тольдо ва Руй Кошта каби етакчилар банкротликнинг олдини олиш мақсадида сотиб юборилди, бироқ бу ҳам ёрдам бермади.
2002 йилнинг августига келиб клубнинг молиявий ҳужжатлари Италия футбол федерациясига тақдим этилганда, вазиятнинг қанчалик мудҳиш эканлиги ошкор бўлди. Клубнинг қарзи 22 миллион еврони ташкил этар, футболчилар ва ходимларга кетма-кет беш ой давомида маош тўланмаган эди.
Янги капитал жалб қилишнинг имкони қолмагач, FIGC "Фиорентина"ни ҳатто Италиянинг иккинчи дивизиони – В Сериясига қўйишдан ҳам қатъиян бош тортди. 2002 йилнинг 1 август куни "Фиорентина" расман ўз фаолиятини тўхтатди ва банкрот деб эълон қилинди. Оқибатлар жуда оғир эди:
Клуб ўзининг асрлик номидан ва бутун дунёга машҳур бинафшаранг либосларидан фойдаланиш ҳуқуқидан юридик жиҳатдан маҳрум бўлди.
Барча профессионал футболчилар шартномалари бекор қилиниб, эркин агент сифатида жамоани тарк этишди.
Қайта ташкил этилган клуб энг қуйи профессионал минтақавий лига – С2 Сериясига (тўртинчи дивизион) тушириб юборилди.
Флоренция мэрининг ташаббуси билан шу куннинг ўзидаёқ "Флоренция Виола" номли янги клуб рўйхатдан ўтказилди. Улар юридик муаммоларга дуч келмаслик учун оқ рангли футболкаларда ҳаракат қилишга мажбур бўлишди. Клубни италиялик машҳур тадбиркор Диего Делла Валле сотиб олди ва зудлик билан сармоя киритишни бошлади.
Бу даврдаги энг таъсирли воқеа – жамоа сардори, Италия терма жамоаси аъзоси Анжело Ди Ливионинг фидокорлиги бўлди. У банкрот бўлган собиқ "Фиорентина"дан қолган ягона футболчи эди ва юқори маошли таклифларни рад этиб, ёшлар ва ҳаваскорлар билан бирга С2 Сериясида ўйнашга рози бўлди. Мухлисларнинг садоқати ҳам мисли кўрилмаган эди: энг қуйи лигадаги ўйинлар учун 20 000 нафар томошабин мавсумий абонемент харид қилди ва жамоани тарк этмади.
Жамоа бир йил ичидаёқ юқори лигага кўтарилди. 2003 йилда Делла Валле Флоренция суди орқали 1,7 миллион фунт стерлинг тўлаб, клубнинг тарихий "Фиорентина" номини ва бинафшаранг логотипини кимошди савдосида сотиб олди ва қайтариб берди. Банкротликдан сўнг рекорд даражадаги қисқа муддат – атиги 23 ой ичида (2004 йилда) "Фиорентина" яна Италиянинг энг юқори дивизиони – А Сериясига қайтди ва Чезаре Пранделли бошчилигида яна Европа майдонларига йўлланма олди.
Парма" (Италия): 10 дақиқалик суд ва афсонавий сардорнинг қайтиши
1990-йилларда Европани ларзага келтирган, икки марта УЕФА Кубогини ва бир марта Кубок эгалари кубогини ютган "Парма" клубининг 2015 йилдаги ҳалокати замонавий футболнинг энг қора саҳифаларидан биридир. Уларнинг ҳолати бугунги кунда сафарга боришга пули қолмаган "Бунёдкор" вазияти билан жуда ўхшаш.
Молиявий муаммолар гирдобида қолган "Парма"ни 2015 йилнинг февраль ойида Жампьетро Маненти номли шахс 1 евро эвазига сотиб олди ва барча қарзларни узишга ваъда берди. Бироқ аслида унинг орқасида ҳеч қандай ҳақиқий капитал йўқ эди. Март ойида Италия полицияси кенг кўламли рейд ўтказиб, Маненти ва яна 21 кишини пул ювиш ва фирибгарлик айби билан ҳибсга олди. Улар Швейцария банкларидан ўғирланган кредит карталари орқали 4,5 миллион евро маблағни ноқонуний равишда клуб ҳисобига ўтказмоқчи бўлишган эди.
Хўжайиннинг ҳибсга олиниши клубнинг сўнгги умидларини ҳам пучга чиқарди. Вазият шу даражага етдики:
2015 йил мартига келиб "Парма"нинг умумий қарзи 218 миллион еврони ташкил этар, шундан 63 миллиони футболчилар ва ходимларнинг тўланмаган маошлари эди.
Клуб ҳисобида умуман маблағ қолмади. Стадионда хавфсизликни таъминловчи стюардлар ва полиция хизматига пул тўлай олмагани сабабли, жамоанинг иккита ўйини бекор қилинди.
Футболчилар клуб базасида иссиқ сув ўчирилгани сабабли совуқ сувда ювинишга, спорт формаларини уйларида ўзлари ювишга ва меҳмондаги ўйинларга жамоа автобусини ҳайдовчисиз, ўзлари ҳайдаб боришга мажбур бўлишди.
2015 йилнинг 19 март куни ўтказилган банкротлик бўйича суд мажлиси бор-йўғи 10 дақиқа давом этди. Судья 101 йиллик тарихга эга жамоани расман банкрот деб эълон қилди. Инвестор топилмаганлиги сабабли, клуб Италия футбол федерацияси томонидан профессионал мақомидан маҳрум этилди ва ҳаваскорлар лигаси – D Сериясига (тўртинчи дивизион) тушириб юборилди.
2015 йилнинг ёзида клуб "Parma Calcio 1913" номи остида, маҳаллий ишбилармонлар (жумладан Барилла оиласи) ва мухлислар кўмагида қайта ташкил этилди.
Ушбу қайта тикланиш тарихидаги энг ёрқин шахс – жамоа сардори Алессандро Лукарелли ҳисобланади. Юқори дивизион клубларидан тушган даромадли таклифларни рад этган 38 ёшли Лукарелли, маошсиз қолганига қарамай, ўз жамоасини тарк этмади ва D Сериясида ҳаваскорлар мақомида ўйнашга қарор қилди. "Биз бу клубни қаерга тушиб кетган бўлса, ўша ердан олиб чиқамиз", деган эди у.
Лукареллининг фидокорона етакчилиги ва мухлисларнинг улкан қўллаб-қувватлаши остида "Парма" Италия футболи тарихида мисли кўрилмаган натижа қайд этди. Жамоа кетма-кет уч йил ичида учта кўтарилишни амалга ошириб, D Сериясидан С Сериясига, сўнг В Сериясига ва ниҳоят 2018 йил яна А Сериясига қайтишга муваффақ бўлди. Алессандро Лукарелли А Серияга йўлланма олинган куни 41 ёшида фаолиятини якунлаганини эълон қилди ва клуб унинг шарафига 6-рақамли футболкани абадий муомаладан чиқарди.
"Глазго Рейнжерс" (Шотландия): Солиқлардан қочишнинг аянчли оқибати
Футболдаги инқирозлар фақатгина трансферлардаги хатоликлар эмас, балки давлат олдидаги мажбуриятларни четлаб ўтиш оқибатида ҳам юз беради. Шотландия футболининг гиганти, 140 йиллик бой тарихга эга "Глазго Рейнжерс" жамоасининг 2012 йилда ликвидация қилиниши (тугатилиши) бунга яққол мисолдир.
Клубни 1988 йилдан бери бошқариб келган бизнесмен Дэвид Мюррей 2001 йилдан бошлаб 2010 йилга қадар солиқларни тўламаслик мақсадида "Ходимларни рағбатлантириш трастлари" деб номланган мураккаб молиявий схемадан фойдаланди. Бу тизим орқали 111 нафар ходимга (жумладан асосий юлдуз футболчиларга) бериладиган маошлар расман "даромад" сифатида эмас, балки қайтарилмайдиган "қарз" (кредит) сифатида расмийлаштирилди. Бунинг натижасида клуб Буюк Британиянинг Даромад солиғи ҳамда Миллий суғурта бадалларини тўлашдан яширинди. Ушбу солиқлардан тежалган пуллар эвазига жамоа трансферларга 100 миллион фунт стерлингдан ортиқ маблағ сарфлади, ўзи қурби етмайдиган юлдузларни олиб келди ва 13 та йирик соврин ютиб, Шотландияда сунъий устунликка эришди.
Бироқ Буюк Британия солиқ хизмати бу схемани аниқлади ва узоқ давом этган суд жараёнларидан сўнг, бу маблағлар ҳақиқий маош эканлигини тасдиқлаб, клуб бўйнига 49 миллион фунт стерлинглик улкан солиқ қарзини ва жарималарни юклади. Шу билан бирга, клубнинг банк олдида ҳам 18 миллион фунтлик қарзи бор эди.
Вазият оғирлашгач, клуб Крейг Уайт исмли тадбиркорга бор-йўғи 1 фунт стерлинг эвазига сотилди. Уайт солиқ қарзларини узиш ўрнига, клубнинг келажакдаги 3 йиллик мавсумий чипталари сотувидан тушадиган фойдани гаровга қўйиб, "Ticketus" компаниясидан 26,7 миллион фунт қарз олди ва бу пулни клубга киритди.
2012 йил февраль ойида клуб расман маъмурий бошқарувга ўтди ва ундан 10 очко олиб ташланди. Клубни сақлаб қолиш учун таклиф этилган "Кредиторлар билан ихтиёрий келишув" режасини давлат солиқ хизмати қатъиян рад этди, чунки улар давлат ҳаққини тўлиқ ундиришни талаб қилишди. Оқибатда, 140 йиллик тарихга эга "Рейнжерс" расман ликвидация қилинди (бутунлай ёпилди).
Чарльз Грин исмли инвестор бошчилигидаги консорциум ёпилган клубнинг барча активларини (стадион, база) сотиб олиб, янги юридик компания тузди ва унинг номида "Рейнжерс" брендини сақлаб қолди. Бироқ Шотландия футбол ассоциацияси ва бошқа клублар бу янги жамоани юқори лигада қолдиришга овоз беришмади ва уни энг қуйи профессионал лига – Шотландия 4-дивизионига бадарға қилишди. "Рейнжерс" тўрт йил давомида қуйи лигаларда ўйнаб, катта машаққатлар билан қайтадан юқори дивизионга чиқишга муваффақ бўлди ва охир-оқибат яна чемпионликни қўлга киритди, аммо солиқ фирибгарлигининг бадали улар учун ўта қимматга тушди.
"Барселона" (Испания): Инқироздан қутулишнинг "Молиявий ричаглар" механизми
Юқорида келтирилган клублардан фарқли ўлароқ, бугунги кунда тўғридан-тўғри тугатилмаган ёки қуйи лигага тушириб юборилмаган бўлса-да, аслида банкротлик маррасини кесиб ўтган ва бундан қутулишнинг энг ностандарт, хавфли усулларини қўллаётган клуб – Каталониянинг "Барселона"си ҳисобланади. Уларнинг стратегияси молиявий муаммоларни ҳал қилишнинг замонавий механизмини намойиш этади.
2021 йилнинг мартида Жоан Лапорта клуб президенти этиб сайланганда, у олдинги раҳбариятдан ўта даҳшатли молиявий меросни қабул қилиб олди. Клубнинг расмий аудит ҳисоботларига кўра, "Барселона"нинг умумий гросс қарзи 1,35 миллиард еврога етган бўлиб, шундан 730 миллион евроси зудлик билан, 12 ой ичида тўланиши керак бўлган қисқа муддатли қарзлар эди. Вазият шунчалик ёмон эдики, клубнинг ўз сармояси минус 451 миллион евро даражасига тушиб қолган, яъни техник жиҳатдан клуб тўлиқ банкрот ҳолатида эди.
Инқирознинг асосий сабаби – футболчиларга тўланаётган ақл бовар қилмас маошлар эди. Спорт натижалари пасайиб бораётганига қарамай, маошлар фонди клуб умумий даромадининг 103 фоизини ташкил этар эди. Масалан, Лионель Мессининг сиздирилган шартномасига кўра, унинг йиллик маоши 138 миллион евро, фақатгина шартномани узайтириш учун берилган бонуси 115 миллион евро бўлгани ошкор бўлди. Пандемия сабабли стадион ва музейлардан келадиган даромадлар кескин тушиб кетганда, бундай операцион харажатларни ушлаб туришнинг умуман иложи қолмади. Натижада Ла Лига клубнинг маошлар лимитини 671 миллион евродан 348 миллион еврогача кескин қисқартирди. Бундан ташқари, клуб УЕФАнинг FFP қоидаларини бузганлиги сабабли кучли босим остида қолди ва дастлаб 60 миллион евро жаримага тортилди (Лапортанинг музокараларидан сўнг бу жарима 15 миллионга туширилди).
"Барселона"нинг тугатилиб кетмаслигининг ягона сабаби – унинг йиллик даромадининг ўта юқорилиги (йилига қарийб 700 миллион евродан ортиқ пул айланмаси) эди. Лапорта зудлик билан капитал жалб қилиш ва банкротликдан қутулиш учун "молиявий ричаглар" деб номланган агрессив стратегияни ишга туширди.
Бу стратегиянинг моҳияти шундан иборатки, клуб ўзининг келажакдаги даромадларининг бир қисмини бугунги кунда нақд пулга сотиб юборди:
Клуб Ла Лига ўйинларини трансляция қилишдан оладиган телевизион ҳуқуқларининг 25 фоизини келгуси 25 йил учун АҚШнинг "Sixth Street" инвестиция фондига сотди ва бу орқали дарҳол 267 миллион евро атрофида даромад қилди.
"Barça Vision" (рақамли контент ва метакоинлар) ҳамда клубнинг бошқа тижорат активларининг маълум қисмлари сотилди.
Бу чоралар ўта қалтис ва хавфли ҳисобланади, чунки клуб чорак аср давомида ўз даромадларининг катта қисмидан қуруқ қолади. Шунингдек, "Spotify Camp Nou" стадионини реконструкция қилиш учун клуб яна 1,45 миллиард евролик қарз олди (бу қарз клуб активларига эмас, балки келажакдаги стадион даромадларига боғланган ҳолда олинди) ва вақтинчалик "Монжуик" стадионида ўйнашга мажбур бўлиб, чипталар сотувидан катта йўқотишларга учрамоқда.
Бироқ ушбу ричаглар "Барселона"ни клиник ўлимдан олиб чиқди. Ричаглардан тушган маблағлар ҳисобига маошлар лимити қайта тикланди, клуб 2022/2023 мавсумда солиқлардан сўнг 304 миллион евро соф фойда эълон қилди (бу бухгалтерия фойдаси бўлиб, асосан активларни сотиш ҳисобига шаклланди) ва энг муҳими, Чемпионлар лигасида иштирок этиш ҳуқуқини сақлаб қолди.
Таҳлилий хулосалар
Жаҳон футболидаги юқорида келтирилган банкротлик ва тикланиш тарихининг таҳлили шуни кўрсатадики, молиявий инқироз, ҳатто расмий суд қарори билан тасдиқланган банкротлик ҳам клуб учун мутлақ охиратни англатмайди. Бу жараён, аксинча, молиявий масъулиятсизликка чек қўювчи ва клубни реал бозор иқтисодиёти шартларига қайтарувчи "катарсис" (тозаланиш ва соғломлашиш) вазифасини ўтайди. "Бунёдкор" раҳбарияти дунё тажрибасидан қуйидаги фундаментал хулосаларни чиқариб олишлари муҳим:
Биринчидан, сунъий дотацияларга асосланган моделнинг ҳалокати муқаррарлиги. "Бунёдкор"нинг Ривалдо ва Сколари каби юлдузларни олиб келган даври реал тижорат даромадларига эмас, балки фақат ташқи ҳомий ("Ўзбекнефтгаз") инъекцияларига асосланган эди. Дортмунднинг "Боруссия"си, "Фиорентина" ёки "Парма" мисолида яққол кўринганидек, ўзи ишлаб топмаган пулни келажак ҳисобидан сарфлаш эртами-кечми тизимли ҳалокатга олиб келади. "Бунёдкор" зудлик билан ўзининг тижорат салоҳиятини, маркетинг, чипталар сотуви ва ҳомийлик диверсификациясини шакллантириши, ягона давлат корпорациясига мутлақ қарамликдан воз кечиши шарт.
Иккинчидан, инқироз менежменти ва кредиторлар билан шаффоф ишлаш зарурати. "Боруссия Дортмунд" директори Ватцке 444 нафар инвестор олдига чиқиб вазиятни очиқ тушунтирганидек, "Бунёдкор" ҳам ўз муаммоларини яширмаслиги керак. Ривалдо, Денилсон ва бошқа кредиторлар билан фақат юридик конфронтация эмас, балки очиқ, реал молиявий манбаларга асосланган реструктуризация жараёнини олиб бориш зарур. ФИФАнинг 3 та трансфер ойнасига тақиқи ва бошқа санкциялари фақатгина қарзлар сўзсиз ва мунтазам тўлангандагина бекор қилинади. "Барселона" каби келажакдаги даромадларни капитализация қилиш ёки "Боруссия" каби харажатларни кескин (20 фоизгача) қисқартириш механизмларидан фойдаланиш вақти келди.
Учинчидан, академия ва ёшларга суянишнинг ягона тўғри йўл эканлиги. Ҳозирги ҳолатда ФИФА "Бунёдкор"га янги профессионал ўйинчилар рўйхатдан ўтказишни қатъиян тақиқлади. Бу "Боруссия Дортмунд" инқироз даврида фойдаланган ва уларни Европанинг энг юқори чўққисига қайтарган моделнинг айнан ўзидир – оғир даврда маҳаллий, ёш иқтидорларга таяниш, уларни ривожлантириш ва кейинчалик сотиш орқали молиявий барқарорликни таъминлаш энг тўғри стратегиядир.
Тўртинчидан, маънавий етакчилар ва мухлислар факторининг беқиёслиги. Молиявий қийинчиликлар бошланганда энг биринчи бўлиб клубнинг руҳияти синади. "Бунёдкор"да маош берилмагач, мураббий ва ўйинчиларнинг оммавий шикоятлари бунинг исботидир. "Парма"ни Алессандро Лукарелли, "Фиорентина"ни Анжело Ди Ливио қутқариб қолгандек, "Бунёдкор"га ҳам бугунги кунда қийин пайтда жамоани ташлаб кетмайдиган, текинга бўлса-да клуб шарафини ҳимоя қиладиган етакчилар ва фидойи мутахассислар сув ва ҳаводек зарур. Шундай инсонларгина жамоа атрофида янги, соғлом муҳит ва мухлислар армиясини ярата олади.
Бешинчидан, радикал тозаланишдан қўрқмаслик. Агар "Бунёдкор"нинг Ривалдо ва бошқалар олдидаги миллионлаб евро қарзларини ёпишнинг умуман иқтисодий имкони қолмаган бўлса ва давлат буни тўлаб беришни истамаса, сунъий равишда "жасадни тирик сақлашдан" воз кечиш керак бўлиши мумкин. Италиянинг "Фиорентина" ёки "Парма", Шотландиянинг "Рейнжерс" клублари каби қонуний банкротлик эълон қилиб, тарихий қарзлардан қутулиш ва энг қуйи лигалардан бошлаш баъзан ривожланишнинг тўғри ва мардонавор танлови бўлиши мумкин.
Хулоса қилиб айтганда, "Бунёдкор" клуби бугунги кунда ўз тарихидаги энг оғир, экзистенциал чорраҳада турибди. Жаҳон футболи тажрибаси шуни кўрсатадики, бундай вазиятлардан муваффақиятли чиқиб кетиш қандайдир мўъжиза эмас, балки аёвсиз қисқартиришлар, прагматик бошқарув тизимининг ўрнатилиши ҳамда инқирозли даврни машаққат билан енгиб ўтишга тайёр бўлган содиқ инсонларнинг тинимсиз меҳнатини талаб этади. Молиявий инқироз клубнинг якуни эмас, балки ўтмиш хатоларидан сабоқ чиқариб, янги, реал ва бозор қонуниятларига асосланган соғлом ривожланиш йўлига ўтиш учун берилган тарихий имконият ҳисобланади.
Оқил Абдубарноев тайёрлади.
