"ЖЧ-2026'ни Allplay'да томоша қилинг — CANNAVARO промокоди билан 45 кун бепул"
Промокодни фаоллаштириш ҲАВОЛАСИ
Халқаро Футбол Федерацияси томонидан ҳар тўрт йилда бир маротаба ўтказиладиган футбол бўйича эркаклар ўртасидаги Жаҳон чемпионати нафақат спорт оламидаги энг йирик ва нуфузли мусобақа, балки глобал маданият, сиёсат ва ижтимоий тараққиётнинг ўзига хос кўзгуси ҳисобланади.
1930 йилдан бери ўтказилаётган турнир деярли бир аср давомида кўлами ва нуфузини оширди. Бугунга қадар 80 миллий терма жамоа мусобақанинг финал босқичларида иштирок этган. 2026 йилги мундиални қўшиб ҳисоблаганда, Жаҳон чемпионатлари тарихида қатнашган мамлакатлар сони 84 тага етади. Ўзбекистон, Иордания, Кюрасао ва Кабо-Верде ўз тарихида илк маротаба финал босқичида иштирок этади.
Жамоавий рекордлар
Жаҳон чемпионати тарихида терма жамоалар ўртасидаги рақобат ҳар доим маълум минтақалар, хусусан, Европа ва Жанубий Америка қитъалари вакиллари ўртасидаги гегемонлик асосида қурилган. 22 турнирнинг барчасида фақатгина икки минтақа вакиллари финалда ўйнаган ва чемпионликни қўлга киритган. Осиё, Африка, Шимолий Америка ва Океания жамоалари икки футбол гиганти ўртасидаги деворни буза олмаган. Бу ҳолат асосан UEFA ва CONMEBOL минтақаларида футболнинг узоқ йиллик тарихи, кучли ички чемпионатлар, бой молиявий ресурслар ва мукаммал болалар футболи академияларининг мавжудлиги билан изоҳланади. 80 та иштирокчи мамлакат ичидан саккиз давлат Жаҳон кубогини боши узра кўтаришга муваффақ бўлгани ушбу спорт турида элитизм қанчалик юқори даражада эканлигини тасдиқлайди.
Барқарорлик ва истеъдодлар ҳақида гап кетганда, Бразилия биринчи ўринни эгаллайди. “Пентакампеонлар” 22 турнирда (1930 йилдан 2022 йилгача) иштирок этган ягона жамоа. Улар нафақат доимий иштирокчи, балки энг кўп чемпионлик унвонини қўлга киритган жамоа ҳамдир. Бразилия беш маротаба – 1958, 1962, 1970, 1994 ва 2002 йилларда Жаҳон кубоги соҳибига айланган. Беш ғалаба Бразилиянинг турли хил футбол авлодлари – Пеле, Гарринча ва Вава бошлаган 50-60 йиллардаги "олтин давр"дан тортиб, Ромарио, Роналдо ва Ривалдо етакчиллигидаги 90 йиллар ва 2000 йиллар бошидаги прагматик ва техник жиҳатдан мукаммал даврларигача бўлган узлуксиз иқтидорлар конвеери мавжудлигини англатади.
Кейинги ўринларни барқарорлик ва тактик интизом тимсоли Германия (1990 йилгача Ғарбий Германия) ҳамда ҳимояланиш санъати заргари Италия терма жамоалари эгаллаган. Ҳар икки терма ҳисобида тўрттадан чемпионлик мавжуд. Германия 1954, 1974, 1990 ва 2014 йилларда зафар қучган бўлса, Италия урушдан олдинги 1934 ва 1938 йилларда, сўнгра 1982 ва 2006 йилларда тенгсизлигини намойиш этган. Амалдаги жаҳон чемпиони Аргентина ҳисобида уч унвон (1978, 1986 ва 2022) мавжуд. Турнирнинг илк ғолиби Уругвай (1930, 1950) ва замонавий футбол пешқадамларидан бири Франция (1998, 2018) иккитадан, футбол ватани Англия (1966) ва тики-така фалсафаси асосчилари Испания (2010) биттадан чемпионликка эга.
Чемпионлик бўйича Бразилия етакчи бўлса-да, финалларда иштирок этиш бўйича рекордчи Германия ҳисобланади. Немислар тарихда 8 марта (1954, 1966, 1974, 1982, 1986, 1990, 2002, 2014) ҳал қилувчи учрашувда майдонга тушиб, тўрттасида ғалаба қозонган ва шунчасида мағлубиятга учраган. Бразилия етти финал билан иккинчи ўринда (1950 ва 1998 йиллардаги иккита мағлубият билан), Италия ва Аргентина эса олти финал билан учинчи ўринни бўлишган.
Баъзи жамоалар узоқ йиллар давомида кучли футбол намойиш этса-да, якуний қадамни ташлай олмаганл. Беш давлат (Чехословакия, Венгрия, Швеция, Нидерландия ва Хорватия) финалгача етиб борган, аммо ғалаба қозона олмаган. Шу жумладан, Нидерландия 3 марта финалда ўйнаб (1974, 1978, 2010), ғолиб бўлмагани билан "Энг омадсиз буюк жамоа" мақомини сақлаб келмоқда.
Бразилия (1994, 1998, 2002) ва Ғарбий Германия (1982, 1986, 1990) кетма-кет уч маротаба финалда иштирок этиш бўйича рекордни бўлишиб турибди. Иштироклар оралиғидаги давомийлик терма жамоаларнинг инфратузилмавий ҳолатидан далолат беради. Масалан, Аргентина терма жамоаси 1930 йилдаги илк финалдан сўнг, кейинги финалига чиқиш учун нақд 48 йил (10 та мусобақа) кутишига тўғри келган. Энг узун умидсизлик даври эса Уэльсга тегишли, улар 1958 йилдаги дебютидан сўнг, кейинги иштирокини 64 йилдан кейин, 2022 йил (16 та мусобақа ўтиб) амалга оширди. Люксембург 1934 йилдан бери 22 марта саралаш босқичларида иштирок этиб, бирор марта финал босқичига йўлланма ололмаган антирекорд соҳиби ҳисобланади.
Йирик ҳисоблар
Жаҳон чемпионатлари нафақат драматик ғалабалар, балки ақл бовар қилмас даражадаги йирик ҳисоблар билан ёдда қолган. Катта фарқ билан қозонилган ғалабалар футболнинг профессионалашиш давридаги сифатдаги фарқларни, шунингдек, ҳимоявий тактикаларининг етарлича шаклланмаганлигини намойиш этган. Энг йирик фарқ билан қозонилган ғалаба кўрсаткичи 9 голни ташкил этади ва бу ҳолат уч маротаба рўй берган.
1. Венгрия 9–0 Жанубий Корея (1954 йил 17 июнь): Ўша даврнинг энг кучли жамоаси бўлган, "Олтин жамоа" деб ном олган Венгрия гуруҳи босқичида Осиё қитъаси вакилини аёвсиз таслим этган. Ференк Пушкаш етакчилигидаги венгрлар жисмоний ва тактик жиҳатдан мутлақо тайёргарликсиз бўлган корейслар учун ниҳоятда кучли эди.
2. Югославия 9–0 Заир (1974 йил 18 июнь): Югославия ҳозирги Конго Демократик Республикаси терма жамоасини худди шундай ҳисобда тор-мор этган. Мазкуо беллашув Африка футболининг эндигина халқаро майдонга чиқаётган давридаги оғир ўтиш палласини кўрсатиб берган. Заир футболчиларининг майдондаги тактик интизомсизлиги ва қоидалар талқинидаги бўшлиқлари уларнинг тарихий мағлубиятига сабаб бўлган.
3. Венгрия 10–1 Эл Салвадор (1982 йил 15 июнь): Венгрия нафақат 9 голлик фарқ рекордини такрорлади, балки Жаҳон чемпионатлари тарихида битта ўйинда 10 та гол урган биринчи ва ягона жамоага айланди. Гарчи Эл Салвадор ўша вақтларда Марказий Америкадаги жиддий инқирозлар гирдобида бўлса-да, натижа мудофаа чизиғининг нақадар заиф эканлигини кўрсатди.
Жаҳон чемпионати тарихидаги битта ўйинда энг кўп гол киритилган учрашув 1954 йилги мусобақанинг чорак финалида Австрия ва Швейцария ўртасида бўлиб ўтган. Ўйинда жами 12 гол урилган ва Австрия 7–5 ҳисобида ғалаба қозонган. Учрашув футбол тарихига "Лозанна жазирамаси" сифатида кирган, чунки баҳс иссиқ об-ҳаво шароитида ўтган ва ҳар икки жамоа ҳимояни унутиб, ҳужум ҳақида ўйлаган. Иккинчи ўринда 1938 йилги Бразилия – Польша (6-5, қўшимча бўлимларда), 1954 йилги Венгрия – Ғарбий Германия (8-3) ҳамда юқорида айтиб ўтилган Венгрия – Эл Салвадор (10-1) ўйинлари туради, уларнинг барчасида умумий 11 тадан гол урилган.
Плей-офф босқичидаги энг йирик ғалабалар қаторига 2014 йилги ярим финалда Германиянинг мезбон Бразилия устидан қозонган 7–1 ҳисобидаги тарихий ва шокка туширган ғалабасини таъкидлаш зарур. Натижа аввалги барча йирик ҳисоблардан тубдан фарқ қилади. Венгрия ёки Югославия тажрибасиз жамоаларни ютган бўлса, Германия беш карра жаҳон чемпионини уларнинг майдонида тор-мор этганди.
Финал учрашувларидаги энг катта фарқ эса 3 та гол бўлиб, уч марта қайд этилган: Бразилия 5-2 Швеция (1958), Бразилия 4-1 Италия (1970) ва Франция 3-0 Бразилия (1998). Голларга бой ўйинларнинг аксарияти XX аср ўрталарига тўғри келиши тасодиф эмас. Замонавий ҳимоя тузилмалари, зоналарнинг марказлашуви, тизимли прессинг ва чуқур таҳлилий ҳимоя стратегиялари (масалан, "автобус қўйиш" тактикаси) йирик ҳисобларнинг такрорланишини деярли имконсиз қилиб қўйган.
Барча даврларнинг энг яхши тўпурарлари
Энг нуфузли индивидуал мукофотлардан бўлган тўпурарлик борасида ўзига хос авлодлар алмашинуви кузатилади. Барқарор равишда бир нечта турнирда гол уриш ноёб қобилиятни, жароҳатларга йўлиқмаслик ва жамоанинг узоққа етиб боришини талаб этади.
Энг кўп гол урган футболчи германиялик марказий ҳужумчи Мирослав Клозе ҳисобланади. У тўрт Жаҳон чемпионатида (2002, 2006, 2010, 2014) жами 24 ўйин ўтказиб, 16 гол уришга муваффақ бўлган. Клозенинг рекорди унинг барқарорлиги, иккинчи қаватдаги курашлардаги маҳорати ва Германиянинг мунтазам узоққа етиб бориши маҳсулидир. Клозе тактик инстинктга эга бўлиб, голларининг деярли барчасини жарима майдончаси ичидан урган. У рекордини 2014 йилги чемпионат ярим финалида, айнан Бразилияга қарши юқорида айтиб ўтилган (7-1) ўйинда ўрнатиб, бразилиялик Роналдонинг натижасини унинг ватанида янгилаган.
Иккинчи ўриндаги Роналдо ("Феномен") 15 голини уч турнирда (1998, 2002, 2006) жами 19 та ўйинда киритган (у 1994 йил ёш йигитча сифатида таркибда бўлган, аммо майдонга тушмаган). Роналдонинг голлари тезлик, яккакурашлардаги индивидуал маҳоарт ва совуққонликнинг уйғунлиги натижасида урилган. Учинчи ўринда Германиянинг яна бир афсонаси, гол машинаси номини олган Герд Мюллер бормоқда. У икки турнирда (1970 ва 1974) қатнашиб, 13 ўйинда 14 гол урган. Мюллернинг ҳар ўйинга ўртача 1.08 гол тўғри келадиган кўрсаткичи, энг яхши ўнталикдаги кўпчилик ҳужумчилардан сезиларли даражада юқори ҳисобланади.
Фаолиятини давом эттираётган футболчилар орасида яқин таъқибчи франциялик Килиан Мбаппе ҳисобланади. 23 ёшида икки турнирда иштирок этиб (2018, 2022), 12 гол уришга улгурган ҳужумчи дебют иштирокидаёқ энг ёш гол муаллифларидан бирига айланиб, Пеле ўрнатган рекордларни янгилашга яқин келди. Мутахассислар ва таҳлилчилар Мбаппенинг ёши ҳамда юқори даражада ўйнаётганини инобатга олган ҳолда келажакда (2026 ва эҳтимол 2030 йилларда) айнан у Клозенинг рекордини янгилаши мумкинлигини башорат қилишмоқда.
Лионель Месси 13 та голи билан рўйхатнинг тўртинчи поғонасини банд қилиб турибди. Месси голларининг аксарияти сўнгги мусобақаларга (айниқса, 7 та гол билан ғолиб чиққан 2022 йилги мундиал) тўғри келади.
Кутилмаган қаҳрамонлар
Биргина турнирда энг кўп гол уриш бўйича франциялик ҳужумчи Жюст Фонтеннинг рекорди замонавий футбол учун ечилмас жумбоқ ва афсонавий мақомга эга. 1958 йил Швецияда бўлиб ўтган мусобақада Фонтен бор-йўғи олтита ўйинда майдонга тушиб, рақиблар дарвозасини нақд 13 маротаба ишғол қилган. У Парагвай, Шотландия, Югославия, Шимолий Ирландия, бўлажак чемпион Бразилия ва Ғарбий Германия каби турли услубдаги жамоалар дарвозасига йўл топиб, ўртача ҳар ўйинда 2 дан ортиқ гол киритган. Рекорд деярли етмиш йилдан бери янгиланмай келмоқда. Нега бу рекорд етиб бўлмас кўринади? Сабаби 1950 йилларда ҳужумчилар майдонда кўпроқ эркинликка эга бўлган, замонавий футболдаги каби зич мудофаа (хусусан оффсайд тузоқлари ва рақибни индивидуал қўриқлаш тизимлари) мавжуд эмасди. Фонтенга яқин келган футболчи ўзидан тўрт йил олдин 1954 йилда 11 та гол урган венгриялик Шандор Кочиш ҳисобланади. Замонавий даврда фақатгина Роналдо (2002 йилда 8 гол) ва Мбаппе (2022 йилда 8 гол) маълум даражада муваффақиятли турнир ўтказа олишди, бироқ Фонтеннинг кўрсаткичидан анча узоқдалар.
Битта ўйинда кўп гол уриш бўйича тарихий натижа эса янада ғайриоддий бўлиб, россиялик ҳужумчи Олег Саленкога тегишли. 1994 йил АҚШда бўлиб ўтган турнирнинг гуруҳ босқичи сўнгги турида Россия ва Камерун ўртасидаги баҳсда (6-1) Саленко беш гол уриб, рекорд ўрнатган. Унинг муваффақияти ўзига хос ҳикояга эга. Ўйиндан олдин Саленко хонадоши Дмитрий Радченкога туш кўрганини, улар Камерунни тор-мор қилиб, кўп гол уришини айтганида, дўсти уни жиннига чиқарган. Саленко айнан ўнг оёғи билан бешта гол киритиб Эрнст Вилимовски, Адемир, Шандор Кочиш, Жюст Фонтен, Эусебио каби афсоналарнинг битта ўйинда 4 тадан гол урган рекордни йўққа чиқарди. Ўйиндан сўнг Саленко ҳолдан тойгани ва кучли сувсизланиш (Калифорния штатидаги 40°C даража иссиқлик) сабабли допинг назоратида бир ярим соат кутишига тўғри келган ва шу вақтда у тарихий рекорд ўрнатганлигини тасодифан эшитиб қолган.
Саленконинг рекорди парадоксга тўла: Россия терма жамоаси йирик ғалабага қарамай, плей-оффга чиқа олмаган. Аммо Саленко гуруҳ босқичида урилган олтита голи (битта гол бунгача Швецияга пенальтидан урилган эди) эвазига плей-оффда ярим финалгача етиб борган болгариялик Христо Стоичков билан биргаликда турнир тўпурари ("Олтин бутса" соҳиби) бўлган. Саленко футбол тарихида турнир билан гуруҳ босқичидаёқ хайрлашиб, якунда тўпурар бўлган биринчи ва ягона футболчи ҳисобланади. Қолаверса, турнир унинг фаолиятидаги энг катта чўққи бўлиб, шундан кейин у халқаро майдонда майдонга тушмаган.
Барча мусобақада бўлгани каби кетма-кет Жаҳон чемпионатида гол уриш чидамлиликни, жисмоний ҳолатни пасайтирмасликни талаб қилади. Португалия терма жамоаси сардори Криштиану Роналду бу борада пешқадам. У бешта Жаҳон чемпионатида (2006, 2010, 2014, 2018 ва 2022) камида биттадан гол урган тарихдаги биринчи ва ягона футболчи. У рекордни 2022 йил 24 ноябрда Ганага қарши кечган гуруҳ босқичининг дастлабки учрашувида (3-2) ўзи ишлаган пенальтини аниқ амалга ошириб расмийлаштирди. Роналду беш турнирда 8 та гол ва 2 та голли узатма қайд этган. Унинг голлари сони Клозе ёки ундан юқори турган футболчилардан кам бўлса-да, 16 йил давомида (2006 йилдан то 2022 йилгача) турнирга юқори формада ташриф буюриш ва натижа кўрсатиш унинг спортга бўлган муносабатининг яққол исботидир.
Ҳал қилувчи ўйинларнинг қаҳрамонлари
Финалдаги руҳий босим ва ҳал қилувчи лаҳзаларда ўзини йўқотиб қўймаслик хусусияти футболчининг қийматини кўрсатади. Бу ўйинларни юз миллионлаб, баъзан эса миллиарддан ошиқ мухлислар кузатади.
Ҳал қилувчи баҳслардаги голлар бўйича Килиан Мбаппе 4 та гол билан олдинда. У 2018 йил 19 ёшида битта гол киритган бўлса, 2022 йил Қатарда бўлиб ўтган Аргентина ва Франция ўртасидаги финалда қаҳрамонлик намойиш этиб, хет-трик (3 та гол) қайд этди. Франция якунда пенальтилар сериясида ютқазган бўлса-да, Мбаппе финалда хет-трик қилган тарихдаги иккинчи футболчига айланди. Бу ишни илк бор 1966 йилги финалда (Англия – Ғарбий Германия 4:2 учрашувида) англиялик Жефф Херст уддалаган.
Яна уч футболчи финалларда 3 гол уришга муваффақ бўлган, аммо улар буни бир эмас, турли финалларга тақсимлаган ҳолда амалга оширишган: бразилиялик Пеле (1958 йилда 2 та, 1970 йилда 1 та), бразилиялик Вава (1958 йилда 2 та, 1962 йилда 1 та) ҳамда франциялик маэстро Зинедин Зидан (1998 йилда Бразилияга қарши 2 та бош билан урилган гол, ва 2006 йилда Италияга қарши 1 та паненка услубидаги пенальти). Шунингдек, Гино Колаусси, Силвио Пиола, Ҳелмут Ран, Марио Кемпес ва Лионел Месси (2022 йилда дубль) 2 тадан гол киритган қаҳрамонлар рўйхатига киради.
Майдондаги дақиқалар
Энг кўп ўйин ўтказиш бўйича мутлақ ва инкор этиб бўлмас рекорд аргентиналик ҳужумчи Лионель Мессига тегишли. Месси 2006 йилдан 2022 йилгача бўлган давр мобайнида бешта чемпионатда иштирок этиб, жами 26 марта майдонга тушган. У бу рекордни 2022 йилги Қатардаги турнир финалида ўрнатиб, ўзидан олдинги рекордчи германиялик Лотар Маттеусни (25 та ўйин) ортда қолдирди.
Майдонда ўтказилган дақиқалардир борасида ҳам Лионель Месси мутлақ етакчи ҳисобланади. У Жаҳон чемпионатларида умумий ҳисобда 2,315 дақиқа тўп тепган бўлиб, иккинчи ўринда бораётган италиялик ҳимоячи Паоло Малдинининг натижасини (2,217 дақиқа) Қатардаги финалда янгилашга муваффақ бўлди. Малдини 23 та ўйин ўтказиб шунча дақиқа тўплаганининг сабаби, унинг ўйинлари кўпинча қўшимча бўлимларгача (120 дақиқа) чўзилганидадир.
Беш Жаҳон чемпионатида майдонга тушиш борасида ҳозиргача бор-йўғи олти нафар футболчи бу натижага эриша олган:
· Антонио Карбахал (Мексика): 1950, 1954, 1958, 1962, 1966
· Лотар Маттеус (Ғарбий Германия/Германия): 1982, 1986, 1990, 1994, 1998
· Рафаэль Маркес (Мексика): 2002, 2006, 2010, 2014, 2018
· Лионель Месси (Аргентина): 2006, 2010, 2014, 2018, 2022
· Криштиану Роналду (Португалия): 2006, 2010, 2014, 2018, 2022
· Андрес Гуардадо (Мексика): 2006, 2010, 2014, 2018, 2022.
Кўрсаткичларнинг уч ўрни мексикалик футболчиларга тегишли экани алоҳида таҳлил талаб қилади. Бунинг асоси шундаки, Мексика терма жамоаси деярли ҳар доим Шимолий Америка саралаш босқичидан осонлик билан ўтади, аммо халқаро миқёсда доимий равишда юқори классдаги иқтидорлар танқислиги кузатилади. Шу сабаб Карбахал, Маркес ёки Гуардадо каби лидерлар ўз ўринларини узоқ йиллар давомида ишончли ҳимоя қила олишган. Бунга қарама-қарши ўлароқ, Лотар Маттеус, Месси ёки Роналду каби юлдузлар юқори рақобатли шароитда терма жамоаларини Жаҳон чемпионлиги сари етаклайдиган супер юлдузлар сифатида ўринларини сақлаб қолишган.
Меҳнаткаш ҳужумчи Мирослав Клозе нафақат голлар, балки қатнашган ўйинларда жамоаси ғалаба қозониши бўйича ҳам етакчи. У майдонга тушган 24 ўйиннинг 17 тасида Германия ғалаба қозонган (2002 йилда 5 та, 2006 йилда 5 та, 2010 йилда 5 та ва 2014 йилда 2 та ғалаба). Клозе барча тўртта чемпионатнинг барчасида медал қўлга киритган (битта олтин, битта кумуш ва иккита бронза) ягона футболчи. Клозедан кейинги ўринларни 16 тадан ғалаба билан бразилиялик қанот ҳимоячиси Кафу ва аргентиналик Лионель Месси банд этган. Лионель Месси жамоани сардор сифатида майдонга бошлаб тушиш бўйича рекорд соҳиби бўлиб, у 19 марта Аргентинага сардорлик қилган (бу рекорд у 2010 йилдан 2022 йилгача бўлган даврда қайд этилди). Мессининг бу борадаги ютуғи олдинги пешқадамлар – Рафаэль Маркес ва Диего Марадонанинг натижаларини йўққа чиқарди.
Энг ёш ва энг кекса қаҳрамонлар
Жаҳон чемпионатларида гол урган энг кекса футболчи Камерун афсонаси Роже Милла ҳисобланиб, у 1994 йил АҚШда бўлиб ўтган мусобақада Россия дарвозасига гол киритганида 42 ёш-у 39 кунлик эди. Рекорднинг беқиёслиги шундаки, худди шу футболчи 1990 йилдаги чемпионатда ҳам ўзининг ёши билан боғлиқ (38 ёшида) рекордни ўрнатиб, жамоасини чорак финалга олиб чиққан. 40 ёшдан кейин ҳюқори интенсив, тўқнашувли ва жисмоний жиҳатдан толиқтирувчи турнирда иштирок этиб, дарвоза ишғол қилиш замонавий спорт биологияси қоидаларига деярли зид ҳисобланади.
Фақатгина плей-офф (нимчорак, чорак, ярим финал ва финал) ўйинларига қарайдиган бўлсак, гол урган энг кекса футболчи эътирофи португалиялик ҳимоячи Пепега насиб этган. У 2022 йилда Қатарда ўтказилган нимчорак финал доирасида Швейцарияга қарши ўйинда (6:1) бурчакдан узатилган тўпни бош билан дарвозага йўллаб гол урган вақтида 39 ёш-у 283 кунлик эди.
Ёшлик борасидаги рекордлар масаласида эса, қарийб етмиш йилдан бери бразилиялик футбол қироли Пеле деярли барча натижаларни ўз номига банд қилиб келмоқда. У 1958 йилги Жаҳон чемпионатида Уэльс дарвозасига ягона голни урганида атиги 17 ёш-у 239 кунлик ўсмир эди. Шу тарзда у энг ёш гол муаллифи рекордини ўрнатди. Бу билан тўхтаб қолмай, ўша турнирнинг ўзида Франция дарвозасига ярим финалда хет-трик қайд этди ва якунда Швеция дарвозасига финалда иккита гол уриб (17 ёш-у 249 кунлигида), финалда ўйнаган ва гол урган энг ёш футболчига ҳам айланди.
Қуруқ ўйинлар
Ўз дарвозаси дахлсизлигини энг кўп ўйинда сақлаб қолган дарвозабонлар иккита ўзига хос услуб вакилларидир: англиялик Питер Шилтон ва франциялик Фабьен Бартез. Уларнинг ҳар иккиси жаҳон чемпионати доирасида ўтказган учрашувларидан 10 тасида биронта гол ўтказиб юбормаган.
Питер Шилтон анъанавий инглиз дарвозабонлар мактаби вакили сифатида натижага 1982, 1986 ва 1990 йилги чемпионатларда, жами 17 ўйин ўтказиш орқали эришган. У 1982 йил ўз маҳоратини намойиш этиб 4 марта, 1986 ва 1990 йилларда эса 3 мартадан дарвозасини тўпдан сақлаган ва Англияни 1990 йилги ярим финалгача олиб борган.
Фабьен Бартез Шилтондан фарқли равишда кўпроқ инстинктга, чаққонлик ва ҳимоячилар (айниқса Лоран Блан) билан бўлган психологик алоқага таянган ҳолда 17 ўйинда (1998, 2002 ва 2006 йиллар) рекордни такрорлаган. Унинг ажойиб ҳаракатлари айниқса 1998 йил Франциянинг ўз уйида чемпион бўлишида (5 та қуруқ ўйин, бу битта турнир учун феноменал натижа) марказий ролни ўйнаган. Кейинги ўринларда замонавий ва яқин тарихнинг энг машҳур киперлари бўлмиш Ян Йонгблуд (Нидерландия, 12 ўйинда 8 та), Эмерсон Леао (Бразилия, 14 ўйинда 8 та), Клаудио Таффарел (Бразилия, 18 ўйинда 8 та), Зепп Майер (Германия, 18 ўйинда 8 та) ва Уго Льорис (Франция, 20 ўйинда 8 та) каби дарвозабонлар туради.
Пенальтилар сериясидаги жанглар
Турнир тарихида узоқ вақт давомида, аниқроғи 1978 йилгача, асосий ва қўшимча вақтларда дуранг натижа қайд этилган плей-офф учрашувлари ғолибини аниқлаш учун қуръа ташлаш ёки такрорий ўйин белгилаш тартиби қўлланилган. Тақвим зичлашгани сари IFAB (Халқаро Футбол Ассоциациялари Кенгаши) қоидаларни ўзгартириб, пенальтилар сериясини жорий қилди (амалда у илк бор 1982 йилги мусобақада Ғарбий Германия ва Франция ўртасидаги ярим финалда қўлланилган). Ўзгариш янги руҳий элементни олиб кирди.
Жаҳон чемпионати пенальтилар серияларида энг кўп зарбани қайтарган дарвозабонлар қаторидан тўрт нафар посбон жой олган бўлиб, уларнинг ҳар бири 4 тадан рақиб зарбасини йўққа чиқарган:
1. Харальд Шумахер (Ғарбий Германия): 1982 ва 1986 йиллардаги иккита муваффақиятли пенальтилар серияларида айёрлиги ва жисмоний кучига таяниб 4 зарбани қайтарган.
2. Серхио Гойкочеа (Аргентина): 1990 йилдаги турнирда кутилмаганда асосий таркибдан жой олиб, ажойиб реакция кўрсатган ва Аргентина жамоасини финалгача (Югославия ва Италияга қарши серияларда ғалаба қозониб) олиб чиққан.
3. Даниэль Субашич (Хорватия): 2018 йилда Россияда бўлиб ўтган турнирдаги қаҳрамонликлари (данияликлар ва мезбонларга қарши учрашувларда) орқали рекордни такрорлади.
4. Доминик Ливакович (Хорватия): Кичик давлатнинг дарвозабонлар мактаби барқарорлигини кўрсатиб, 2022 йилдаги чемпионатда Субашичнинг ишини давом эттирди. У Япония ва Бразилияга қарши серияларда жами 4 сейв кўрсатди.
Бутун фаолият бўйича эмас, айнан битта муайян ўйиндаги пенальтилар серияси ҳақида гапирадиган бўлсак, босим энг юқори нуқтасига чиққан серияда учтадан зарбани қайтарган (бу деярли ғалабани ёлғиз ўзи таъминлади дегани) атиги уч нафар посбон мавжуд:
Рикардо (Португалия): 2006 йил Германиядаги Жаҳон чемпионати доирасида Англияга қарши учрашувда уч пенальтини қайтариб, тарихдаги илк дарвозабонга айланди.
Даниэль Субашич (Хорватия): 2018 йилги нимчорак финалда Данияга қарши ўйинда Рикардонинг натижасини такрорлади.
Доминик Ливакович (Хорватия): 2022 йил Японияга қарши нимчорак финалда уч зарбани қайтарибгина қолмай, Жаҳон чемпионатлари тарихида рақибнинг дастлабки иккита пенальтисини кетма-кет қайтарган биринчи дарвозабонга айланди.
Жаҳон чемпионатининг қора саҳифалари
Жаҳон чемпионати нафақат дўстона спорт тўқнашуви ва томоша, балки ўн миллионлаб инсонлар нигоҳи остида, бутун миллат ғурури учун ўйналадиган шиддатли ва асабий жанг майдонидир. Футболда жисмоний чарчоқ ва руҳий босим юқори даражага чиққанда футболчиларнинг асаблари дош бера олмай қолиши, қўполликларнинг тартибсиз агрессияга айланиб кетиши учраб туради. Бу эса ўз навбатида ҳакамлар томонидан огоҳлантиришлар ва четлатишлар сони бўйича "антирекордлар"нинг юзага келишига сабаб бўлган. Тарихда шундай икки ўйин борки, қолипларни бузган.
"Нюрнберг жанги" (2006) ва "Лусаил тўқнашуви" (2022)
Ўн йилдан ортиқ вақт мобайнида энг қўпол, бетартиб ва агрессив ўйин мақоми 2006 йилги Германиядаги мундиал доирасида Португалия ва Нидерландия ўртасида Нюрнберг шаҳрида ўтган нимчорак финал учрашувига тегишли эди. Учрашув йилномаларда "Нюрнберг жанги" номини олган. Россиялик ҳакам Валентин Иванов майдондаги шафқатсиз курашларни тўхтатиш учун ўйинчиларга жами 16 сариқ ва 4 қизил карточка кўрсатишга мажбур бўлган. Деку, Жиованни ван Бронкхорст каби тниқли плеймейкерлар, шунингдек нидерландиялик Халид Булаҳруз (унга бежизга "Каннибал" лақаби берилмаган, у биринчи бўлимдаёқ Криштиану Роналдуни жароҳатлаб майдонни тарк этишга мажбур қилган) ва португалиялик Коштинья майдондан четлатилган. Ҳар икки жамоадан иккитадан футболчи четлатилган ўйин футбол эмас, балки аралаш яккакураш санъатини эслатарди. Кўпчилик экспертлар ўйлагандики, бундан сўнг ҳеч бир ўйинда бунчалик кўп огоҳлантириш берилмайди ва рекорд абадий сақланиб қолади.
Бироқ орадан 16 ярим йил ўтиб, ВАР тизими жорий қилинган замонавий даврда ҳам тартибсизликлар юзага келиши мумкинлиги исботланди. 2022 йил Қатарда ўтказилган Жаҳон чемпионатининг чорак финалида Аргентина ва Нидерландия терма жамоалари тўқнашди. "Лусаил жанги" деб номланган тарихий даҳанаки тортишувда таниқли испаниялик ҳакам Антонио Матеу Лаос мусобақалар тарихидаги интизомий антирекордни янгилади. У ўйин давомида (қўшимча бўлимларни ҳам ҳисобга олганда) нақд 18 сариқ ва 1 қизил карточка кўрсатди. Матеу Лаоснинг қатъий (аммо баъзи таҳлилчилар фикрига кўра ўта эътиборталаб) қарорлари остида нафақат майдондаги ҳаракатланаётган футболчилар, балки захира ўриндиғидаги ўйинчилар ва асабларини жиловлай олмаган мураббийлар штаби аъзолари (шу жумладан, Аргентина устози Лионель Скалони ва ёрдамчиси Вальтер Самуэль) жазоланди.
Ўйин драматик тарзда ривожланиб, дастлабки бўлимларда Аргентинанинг устунлиги билан ўтган бўлса (Науэль Молина ва Лионель Мессининг голлари), сўнгги дақиқаларда Нидерландиянинг узун пасларга асосланган ҳужумлари қатор тартибсизликларни келтириб чиқарди. Асосий вақт якунланиши арафасида Леандро Паредеснинг Нидерландия захира ўриндиғи томон атайлаб тўпни куч билан тепиши жамоавий тўқнашувни келтириб чиқарди. Учрашув 2:2 ҳисобида якунланиб, пенальтилар сериясида Аргентина Эмилиано Мартинеснинг иккита сейви эвазига ғалаба қозонди. Ўйин якунлангандан кейин ҳам жанжал тўхтамади ва нидерландиялик Дензел Дюмфрис рақиблар билан муштлашгани учун четлатилди. Ўйиндаги юқори кескинлик учрашув олдидан Нидерландия устози Луи ван Галнинг провокацион ва Аргентинани камситувчи интервьюлари, шунингдек жанубий америкаликларнинг асабий реакциялари билан изоҳланади. Лионель Мессининг ўйиндан сўнг интервью пайтида Ваут Вехорстга қарата айтган "Қаерга қараяпсан, аҳмоқ?" ибораси "жанг"нинг эмоционал ва душманона ўтганлигини акс эттириб, Аргентина маданиятида, футболкалар ва финжонлардаги шиорга айланди.
Шахсий интизом
Айрим футболчилар шахсий интизомсизлиги билан ажралиб туришади. Фаолияти давомида Жаҳон чемпионатларида энг кўп сариқ карточка олган футболчи аргентиналик таянч ярим ҳимоячиси Хавер Маскерано ҳисобланиб, 2006 йилдан 2018 йилгача бўлган узоқ йиллик даврда майдон марказида ўтказган курашлар ва ҳимояни мустаҳкамлаши оқибатида жами 7 сариқ карточка билан жазоланган.
Энг кўп қизил карточка олган футболчилар қаторига икки нафар ўйинчи киради: камерунлик қаттиққўл ҳимоячи Ригобер Сонг (1994, 1998 йиллардаги мусобақаларда четлатилган) ва совуққонлиги билан машҳур бўлса-да, баъзан ҳиссиётларига асир тушган франциялик маэстро Зинедин Зидан (1998 йилги гуруҳ босқичида ва 2006 йилги финалда Марко Матераццига бош билан берган зарбаси учун четлатилган). Уларнинг ҳар иккиси Жаҳон чемпионатларида иккитадан қизил карточка олган антирекорд соҳибларидир.
Энг кулгили ва ўзига хос рекорд хорватиялик марказий ҳимоячи Йосип Шимунич ҳисобига ёзилган. У 2006 йилги мусобақада Австралияга қарши ўйинда инглиз ҳаками Грем Поллнинг диққатсизлиги туфайли майдондан четлатилгунга қадар 3 марта сариқ карточка олган (учинчисидан кейин қизил берилган) футбол тарихидаги ягона ўйинчидир. Грем Полл унга 61, 90 ва 93-дақиқаларда сариқ карточка кўрсатган. Бу ҳолат ФИФА томонидан қаттиқ қораланган ва рефериларнинг чарчоқ туфайли хатога йўл қўйиши муаммосини кўтарган.
Рекордчи Эрматов
Ўзбекистонлик ҳакам Равшан Эрматов Жаҳон чемпионатлари тарихида энг кўп ўйин бошқарган ҳакам ҳисобланади. У учта Жаҳон чемпионатида жами 11 учрашувни бош ҳакам сифатида бошқарган.
Равшан Эрматов 32 ёшида дебют турнириданоқ ФИФАнинг энг ишончли ҳакамларидан бирига айланди. Ушбу турнирда у жами 5 ўйинни бошқарди (битта турнирда энг кўп ўйин бошқариш бўйича жаҳон рекорди такрорланди). Бразилиядаги мундиалда Эрматов юқори савиясини яна бир бор исботлаб, яна 4 муҳим ўйинни назоратига олди. Россиядаги турнирда Равшан Эрматов рекордини юқорироқ планкага кўтарди ва жами 2 ўйинни бошқарди.
У фаолияти давомида Лионель Месси, Кристиану Роналду, Хави, Андрес Иньеста, Томас Мюллер ва Арьен Роббен каби дунё футболи афсоналари иштирокидаги ўйинларни бошқарган.
Равшан Эрматовдан кейинги ўринни аргентиналик Нестор Питана эгаллаган – 9 ўйин. Аргентиналик ҳакам икки Жаҳон чемпионатида (2014, 2018) қатнашган. Яна 4 нафар ҳакам 8 тадан учрашувда бош ҳакамлик қилган.
2026 йилги Жаҳон чемпионатида ўзбекистонлик ҳакам Илгиз Танташев фаолият олиб боради. Унга қанотларда тажрибали ёрдамчилари – Тимур Гайнуллин ва Андрей Цапенко ҳамроҳлик қилишади.
Мураббийлик рекордлари
Жаҳон чемпионатлари тарихида фақатгина ёрқин ўйинчилар эмас, балки бутун бошли даврларга асос солган, мустаҳкам фалсафаси ва интизоми орқали терма жамоасини тактик юксакликка олиб чиққан буюк мураббийлар мавжуд.
Улуғвор рекордлар орасида Ғарбий Германия бош мураббийи Хельмут Шён эгаллаган мақомни ҳозирча ҳеч ким такрорлай олмаган. Тактик мослашувчанликнинг отаси ҳисобланган Хелмут Шён футбол тарихи давомида Жаҳон чемпионатларида энг кўп ўйинни бошқарган ва энг кўп ғалабага эришган мутахассис ҳисобланади. У Германия терма жамоасини 14 йил давомида – 1966 йилдан то 1978 йилгача бўлган тўртта кетма-кет Жаҳон чемпионатида юксак даражада бошқариб тушган. Шён жами 25 учрашувда жамоани бош мураббий сифатида майдонга олиб тушган (мураббийлик иштироклари бўйича рекорд) ва уларнинг нақд 16 тасида ғалабага эришган (ғалабалар сони бўйича ҳам рекорд).
Унинг қўл остида "Немис машинаси" олтин даврини ўтказди ва мукаммал барқарорликни намойиш этди. Жамоа 1966 йил Англияда ўтган турнирда фақатгина финалдаги баҳсли ҳолат (Жеф Херстнинг мунозарали голи) туфайли иккинчи ўринни эгаллади, 1970 йил Мексикада учинчи ўрин – бронза медалларига эга чиқди ва ниҳоят, меҳнати ва фалсафаси ўз самарасини бериб, ўз уйи – Ғарбий Германияда ўтган 1974 йилги мусобақада Йоҳан Кройфф бошчилигидаги Нидерландияни енгиб, жаҳон чемпионлигини қўлга киритди.
Хельмут Шённинг мусобақадаги дебют ўйини ўзига хос ғалаба билан бошланган: 1966 йил 12 июлда Англиянинг Шеффилд шаҳридаги Хиллсборо стадионида унинг шогирдлари Швейцарияни 5-0 ҳисобида яксон қилган. Унинг афсонавий даври 1978 йил Аргентинанинг Кордоба шаҳрида, Нидерландия ёки Бразилияга эмас, балки қўшниси Австрияга қарши 2-3 ҳисобида учралган мағлубият билан якун топган.
Жаҳон чемпионатлари тарихи ва ундаги бир аср давомида ўрнатилган статистик рекордлар – урилган голлар, йирик ҳисобдаги мағлубиятлар, турли босқичлардаги мўъжизалар, ҳакамлар қарорлари натижасидаги тортишувлар ва мураббийлар салоҳияти ушбу спорт турининг ажойиб эволюцион харитасини чизиб беради. Дастлабки йилларда тактиканинг қанчалик жадал ривожлангани ва ҳужумкор ўйиннинг марказда бўлганини (Австриянинг 7-5 ёки Венгриянинг 10-1 ғалабалари) кўрсак, замонавий футбол тактикавий чекловлар ва шиддатли жисмоний курашларга (Лусаил жанги) айланиб бораётганининг гувоҳи бўламиз.
Келгусидаги Жаҳон чемпионатлари, хусусан 2026 йилдан эътиборан 48 та терма жамоа иштирок этиши билан формат ўзгариши, плей-офф босқичларининг қўшилиши (1/16 финал) яна кўплаб ўйинлар имкониятларини яратади. Бу эса ўз навбатида узоқ муддатли рекордларнинг (энг кўп гол урган, энг кўп майдонга тушган каби) янгиланиш жараёнини сунъий равишда тезлаштириши мумкин. Бироқ Хелмут Шённинг бир жамоада ишлаш ва барқарорлик бўйича қўйган 25 ўйинлик кўрсаткичи ёки Жюст Фонтеннинг бир чемпионатдаги 13 голи деярли имконсиз марра бўлиб қолаверади.
"ЖЧ-2026'ни Allplay'да томоша қилинг — CANNAVARO промокоди билан 45 кун бепул"
Промокодни фаоллаштириш ҲАВОЛАСИ
