Futbolning haddan tashqari tijoratlashuvi, translyatsiya huquqlari va homiylik shartnomalaridan keladigan daromadlarning keskin o'sishi klublarni maydondagi natija uchun beayov poygaga kirishishga majbur qilmoqda. Biroq bunday ambiciyalar va real moliyaviy imkoniyatlar o'rtasidagi nomutanosiblik ko'pincha halokatli oqibatlarga, hatto butun boshli tarixiy jamoalarning bankrotlikka yuz tutishiga olib keladi. Ma'lumotlarga ko'ra, faqatgina Italiyaning o'zida 2002 yildan buyon 153 ta klub bankrotlikka uchragan yoki butunlay qayta tashkil etilgan. Bunday yirik ko'lamdagi moliyaviy tanazzullar klublarning iqtisodiy modellari o'ta mo'rt ekanligini ko'rsatadi.
2026 yilga kelib, O'zbekistonning eng nomdor va yaqin o'tmishdagi eng badavlat klublaridan biri – Toshkentning "Bunyodkor" jamoasi aynan shunday jiddiy moliyaviy va boshqaruv inqirozining eng xavfli pallasiga kirib keldi. Klubning Superliga 15-turi doirasida Navoiy shahrida o'tkazilishi rejalashtirilgan “Qizilqum”ga qarshi o'yinga safar qila olmasligi ushbu tanglikning yaqqol namoyoni bo'ldi. O'zbekiston Professional futbol ligasiga yo'llangan rasmiy xatda keltirilishicha, jamoada yo'l chiptalarini xarid qilish, safar davomida mehmonxonada yashash va delegaciya a'zolarini ovqatlantirish bilan bog'liq eng oddiy operacion xarajatlarni qoplash uchun ham mablag' mavjud emas. Bunday holat sport principlariga ko'ra nafaqat texnik mag'lubiyatga sabab bo'ladi, balki mavsum davomida takrorlangudek bo'lsa, jamoani Superligadan butunlay chetlatish masalasini kun tartibiga chiqaradi.
Biroq "Bunyodkor" duch kelayotgan bunday xavf jahon futboli tarixida birinchi marta kuzatilayotgani yo'q. Zamonaviy futbol tarixida ko'plab mashhur, katta ananalarga ega bo'lgan jamoalar bankrotlik yoqasiga kelib qolgan, bazilari butunlay tugatilib, eng quyi ligalardan o'z faoliyatini qaytadan boshlashga majbur bo'lgan. Mazkur maqolada jahon miqyosida moliyaviy inqirozga yuz tutgan, bankrotlikni boshidan kechirgan va keyinchalik o'zini tiklab ketgan klublar – xususan, Germaniyaning "Borussiya Dortmund", Italiyaning "Fiorentina" va "Parma", Shotlandiyaning "Glazgo Reynjers" hamda Ispaniyaning "Barselona" klublari misolida inqirozlarning tub sabablari, yo'qotishlar ko'lami va ushbu murakkab vaziyatlardan chiqishning amaliy mexanizmlarini tahlil qilamiz.
"Bunyodkor" inqirozi: Oltin davrdan transfer taqiqigacha
"Bunyodkor"ning bugungi halokatli holatini to'laqonli anglash uchun klubning kelib chiqishi va uning sun'iy ravishda shishirilgan iqtisodiy modeli tarixiga nazar tashlash zarur. Klub 2008-2010 yillarda misli ko'rilmagan moliyaviy resurslarga ega bo'lib, nafaqat O'zbekiston, balki butun Osiyo qitasida eng boy loyihalardan biriga aylangan edi. Rahbariyat jahon darajasidagi yulduzlarni Toshkentga olib kelish orqali tezkor yutqularga erishishni maqsad qildi. Dastlab Samuel Eto'O kabi yulduzlar bilan muzokaralar olib borilgan bo'lsa, ko'p o'tmay, 2008 yilning 25 avgust kuni Gretsiyaning AEK klubini tark etgan braziliyalik jahon chempioni Rivaldo bilan 14 million dollarlik (ayrim manbalarga ko'ra 10,2 million evrolik) ikki yillik mega-shartnoma imzolandi. Ushbu oltin davrda Ziko va Luis Felipe Skolari kabi mashhur murabbiylar jamoani boshqardi, Rivaldo esa klub safida 60 dan ortiq o'yinda maydonga tushib, 37 ta gol urdi hamda ketma-ket uch marta O'zbekiston chempioni degan nomga sazovor bo'ldi.
Ammo makroiqtisodiy va boshqaruv nuqtayi nazaridan, klubning ushbu ustunligi sog'lom tijorat daromadlariga emas, balki mutlaq tashqi homiylik inekciyalariga asoslangan edi. Yillar o'tib, bosh homiylarning moliyaviy quvvati pasaygach, o'sha davrdagi bajarilmagan ulkan moliyaviy majburiyatlar bugungi kunga kelib klubning bo'yniga og'ir langar bo'lib tushdi. Lozannadagi Sport arbitraj sudi tomonidan 2023 yil 6 noyabr kuni chiqarilgan qarorga asosan, "Bunyodkor" Rivaldo oldidagi ko'p yillik maosh va bonuslardan iborat qarzdorlikni to'lashga majbur etildi. Aslida bu qarzdorlik miqdori shtraf va penyalar bilan birgalikda 11 million 164 ming 398 evroga etgan edi. Klub rahbariyati 2024 yilning 30 mart kuni futbolchining vakillari bilan muzokaralar o'tkazib, ushbu summani 7 million 500 ming evrogacha tushirishga va uni 5 yil davomida bosqichma-bosqich bo'lib to'lash grafigiga kelishishga muvaffaq bo'ldi.
Klub tasischisi va bosh homiysi hisoblangan "O'zbekneftgaz" AJning moliyaviy ko'magi orqali 2024 va 2025 yilgi mavsumlar uchun belgilangan to'lovlar o'z vaqtida amalga oshirildi. Biroq 2026 yilga kelib korporaciya klubni moliyalashtirishni keskin to'xtatgach, vaziyat izdan chiqdi. Joriy yilning 15 apreliga qadar amalga oshirilishi kerak bo'lgan navbatdagi transh to'lanmadi. Buning oqibatlari esa klub uchun o'ta halokatli bo'ldi. Rivaldoning advokatlari zudlik bilan FIFAga murojaat qilishdi va oldingi kelishuv doirasida qo'llanilgan barcha chegirmalar bekor qilindi. FIFA tomonidan 2026 yil 23 iyun kuni qabul qilingan va 2 iyulda O'zPFLga yuborilgan qarorga muvofiq, "Bunyodkor" Rivaldoga 8,1 million evro, shuningdek, jamoaning yana bir sobiq braziliyalik o'yinchisi Denilsonga 1,1 million evro miqdorida qarzdorlikni to'lashi shartligi belgilandi.
"Bunyodkor" duch kelayotgan mazkur holat shunchaki vaqtinchalik likvidlik taqchilligi emas, balki tizimli yashovchanlikning yo'qolishidir. Bunday vaziyatni ilmiy iqtisodiy nuqtayi nazardan baholash uchun futbol klublarining bankrotlik modellarini o'rganish maqsadga muvofiq.
Futbol klublari inqirozining ilmiy-iqtisodiy asoslari
Professional futbol klublarining bankrotligi tasodifiy tabiiy ofat emas, balki aniq iqtisodiy qonuniyatlar va boshqaruv xatolarining hosilasidir. Xalqaro iqtisodchi olimlar uzoq yillar davomida korporativ bankrotlikni oldindan aniqlash modellarini Yevropa fond birjalarida listingga qo'yilgan futbol klublariga nisbatan qo'llab kelishgan. Ushbu tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, sport muassasalari o'zlarining iqtisodiy xulq-atvoriga ko'ra standart tijorat kompaniyalaridan tubdan farq qiladi. Futbol klublari aksariyat hollarda daromadni maksimallashtirishga emas, balki sport natijalarini maksimallashtirishga intiladi, bu esa xarajatlarning doimiy ravishda shishib ketishiga olib keladi.
Yevropa futbolida moliyaviy inqirozlarning asosiy sabablarini o'rgangan tadqiqotchilar (jumladan, Alaminos va Fernandes) futbol sanoati uchun maxsus moliyaviy tanglikni prognoz qiluvchi modelni ishlab chiqishgan bo'lib, uning aniqlik darajasi 90 foizdan yuqorini tashkil etadi. Ushbu ilmiy tahlillarga ko'ra, klublarni bankrotlikka etaklovchi fundamental sabablar quyidagilardir:
Birinchidan, likvidlikning sun'iy ravishda pasayishi va qarz yukining ortishi. Klublar tezkor g'alabalarga erishish maqsadida o'z bozor sig'imidan ko'p marta katta bo'lgan mablag'larni yulduz futbolchilarning transferi va maoshlariga sarflaydi. Natijada, operativ xarajatlarni qoplash uchun naqd pul oqimi uzilib qoladi.
Ikkinchidan, natijalarga haddan tashqari qaramlik. Agar jamoa Chempionlar ligasiga yo'llanma ola olmasa yoki quyi divizionga tushib ketsa, translyatsiya va homiylik daromadlari keskin (bazan 40-50 foizga) tushib ketadi, biroq futbolchilar bilan tuzilgan uzoq muddatli, yuqori maoshli shartnomalar o'z kuchida qolaveradi.
Uchinchidan, rahbariyatning rejalashtirishdagi qobiliyacizligi va tashqi shoklarga tayyor emasligi. Daromad tushib ketgan paytda xarajatlarni optimallashtirish bo'yicha "B rejasi"ning yo'qligi klublarni zudlik bilan to'lovga qobiliyatsizlikka olib keladi. Ushbu tizimli muammolarning oldini olish maqsadida UEFA o'zining mashhur "Moliyaviy halol o'yin" (Financial Fair Play - FFP) qoidalarini joriy etdi. FFP ning asosiy tamoyili – "zararsizlik talabi" bo'lib, unga ko'ra klublar uch yillik hisobot davrida faqat o'zlari ishlab topgan daromadlari doirasidagina xarajat qilishlari shart.
FFP doirasida klubning moliyaviy tangligini ko'rsatuvchi 6 ta asosiy indikator belgilangan: 1) Auditorning faoliyatning uzluksizligi bo'yicha shubhasi; 2) Manfiy xususiy kapital; 3) Zararlar oqibatida yuzaga kelgan moliyaviy kamomad; 4 va 5) Qarz miqdorining 30 million evrodan va o'rtacha daromadning 7 barobaridan oshib ketishi; 6) Transfer balansidagi 100 million evrodan ortiq deficit.
Aynan shunday nazorat mexanizmlarining yo'qligi yoki ularga amal qilmaslik jahonning eng mashhur klublarini ham jarlik yoqasiga olib kelgan. Quyida ushbu klublarning tarixi va ular qo'llagan qutqaruv mexanizmlari ko'rib chiqamiz.
"Borussiya Dortmund" (Germaniya): Inqirozdan tizimli tiklanish modeligacha
Jahon futboli tarixida moliyaviy halokat yoqasidan qaytib, nafaqat o'zini tiklagan, balki barqaror iqtisodiy modelga asos solgan eng yorqin misol Germaniyaning "Borussiya Dortmund" klubi hisoblanadi. 1997 yilda UEFA Chempionlar Ligasida g'olib chiqqan bu shonli jamoa, oradan sakkiz yil o'tib, 2005 yilda butunlay yo'q bo'lib ketish xavfi ostida qolgan edi.
1997 yildagi Yevropa triumfidan so'ng, klub rahbariyati Germaniya futbol assotsiatsiyasining erkinlashtirish siyosatidan foydalanib, misli ko'rilmagan qadam tashladi: 2000 yilda "Borussiya Dortmund" Germaniya tarixida birinchi va hozirgacha yagona bo'lib o'z akciyalarini fond birjasiga joylashtirdi. Birjaga chiqish klubga ulkan miqdordagi kapital olib keldi. Biroq lotereyada yutib chiqqan tajribasiz inson kabi, rahbariyat bu mablag'larni haddan tashqari qizib ketgan transfer bozoriga sovurdi. Chexiyalik yarim himoyachi Tomash Rosicki va braziliyalik Evanilson kabi yulduzlarni sotib olish uchun Bundesliganing transfer rekordlari yangilandi, futbolchilarning maoshlari astronomik darajaga ko'tarildi.
Klub menejmenti kelajakdagi potencial foydani oldindan hisobga olib, uni bugungi kun tarkibiga sarflashdek xatoga yo'l qo'ydi. Inqirozning asosiy triggeri 2003/2004 yilgi mavsumda yuz berdi: jamoa Chempionlar Ligasi yo'llanmasidan quruq qoldi. Daromadlar keskin qisqardi, ammo yuqori maoshli shartnomalar va operacion xarajatlarni kamaytirishning iloji yo'q edi. Qisqa vaqt ichida klubning qarzi 100 million funt sterlingga yaqinlashdi.
2004 yilning oxiriga kelib, klubning moliyaviy holati fojiaviy tus oldi. Klubning bosh moliyaviy direktori Tomas Tressning xotirlashicha, o'sha vaqtda klub balansidagi likvid naqd pul bor-yo'g'i 700 000 evroni tashkil etar edi. Shu bilan birga, keyingi olti oy ichida to'lanishi shart bo'lgan zudlikdagi qarzlar miqdori 28 million evroga etgan, 2004/2005 mavsumning birinchi yarmidagi sof zarar esa 55 million evroni tashkil etgan edi. Fond birjasidagi akciyalar narxi 80 foizga qulab tushdi, bu esa investorlarning ishonchi butunlay yo'qolganini anglatardi.
Vaziyat shu darajaga yetib bordiki, 2004 yilning sentyabr oyida futbolchilar va xodimlarga maosh tarqatish uchun klub o'zining azaliy va ashaddiy raqibi – Myunxenning "Bavariya" jamoasidan 2 million evro miqdorida qisqa muddatli qarz olishga majbur bo'ldi. Klub o'zining eng katta aktivi bo'lmish afsonaviy "Vestfalenshtadion" o'yingohini 2002 yildayoq "Molsiris" nomli ko'chmas mulk investiciya fondiga sotib yuborgan va ijarachiga aylangan edi. Endilikda esa klub hatto shu ijara haqini ham to'lay olmaydigan holatga keldi. Agar ijara shartnomasi qayta ko'rib chiqilmasa, klub licenziya ololmas va professional faoliyatini to'xtatishga majbur bo'lardi.
2005 yilning 14 marti – Dortmund muxlislari va rahbariyati tomonidan "klubning ikkinchi tug'ilgan kuni" sifatida nishonlanadi. Shu kuni Dyusseldorf aeroporti yaqinidagi kongress markazida 444 nafar investor ishtirokida tarixiy yig'ilish bo'lib o'tdi. Klub vakillari investorlarga olingan qarzlarni to'lashning imkoni yo'qligini, agar ular yon bosmasa, klub butunlay tugatilib, investorlar barcha pullarini yo'qotishini ochiq tushuntirishdi. Taklif etilgan radikal qutqaruv rejasiga investorlar ovoz berishdi va klubga qo'shimcha vaqt hamda imkoniyat taqdim etildi.
Qayta tiklanishning asosiy memori sifatida bosh direktor Xans-Yoaxim Vatcke maydonga chiqdi. U shafqatsiz, ammo pragmatik qadamlarni amalga oshirdi:
Xarajatlarni keskin qisqartirish va qarzlarni uzish: Barcha futbolchilarning maoshlari 20 foizga qisqartirildi. Qimmatbaho legionerlar sotib yuborildi. Vatcke birinchi navbatda qarzlarni, jumladan "Bavariya"dan olingan 2 millionlik qarzni to'liq uzishni bosh ustuvor vazifa qilib belgiladi.
Moliyaviy intizom falsafasi: "Biz hech qachon o'zimiz ishlab topmagan pulni sarflay olmaymiz", degan qatiy qoida o'rnatildi. Klub Angliya yoki Ispaniya grandlari, shuningdek "Bavariya" bilan transfer bozorida raqobatlashmasligini, faqat o'z imkoniyatidan kelib chiqib yashashini e'lon qildi.
Yoshlar va akademiyaga investiciya: Qimmat yulduzlarni sotib olish o'rniga, klub skauting tizimi va o'z akademiyasini rivojlantirishga zo'r berdi. Yosh, iqtidorli futbolchilarni topib, ularni jahon yulduzlariga aylantirish modeli yaratildi.
Yurgen Klopp effekti: 2008 yilda Yurgen Kloppning bosh murabbiy etib tayinlanishi burilish nuqtasi bo'ldi. U yosh, arzon, lekin shiddatli va pressingga asoslangan futbol o'ynaydigan tarkibni shakllantirdi. Bu jamoa 2011 va 2012 yillarda Bundesliga g'olibi bo'ldi, 2013 yilda esa Chempionlar Ligasi finaliga chiqdi. E'tiborlisi, o'sha finalda o'ynagan butun boshli tarkibning umumiy transfer bahosi 35 million evrodan kamroq edi. Muxlislarning sadoqati ham fenomenal darajada oshdi, butun shahar bo'ylab "Biz Borussiyamiz" shiorlari ostida birdamlik akciyalari o'tkazildi va dunyoga mashhur "Sariq devor" fenomeni shakllandi.
"Fiorentina" (Italiya): Ranglar va o'tmishdan mahrum bo'lish
Germaniya grandi bankrotlikdan bir qadam orqada qolishga muvaffaq bo'lgan bo'lsa, Italiyaning mashhur "Fiorentina" klubi bu mudhish jarlikka qulagan va rasman tugatilgan klublar sirasiga kiradi. 1956 va 1969 yillarda Italiya chempioni bo'lgan, Gabriel Batistuta, Ruy Koshta, Enriko Keza kabi afsonalarga ega bo'lib, Chempionlar ligasida porlagan jamoa 2002 yil ayanchli tarzda parchalanib ketdi.
Klubning inqirozi bevosita uning sobiq prezidenti Vittorio Chekki Gori nomi bilan bog'liq. Uning mas'uliyatsiz va avtoritar boshqaruvi natijasida klub o'z imkoniyatlaridan ancha yuqori maoshlar fondini yaratdi. Moliyaviy muammolar yuzaga chiqa boshlaganda, rahbariyat klubni sotishdan bosh tortdi, muxlislar va futbolchilarga doimiy ravishda pullari berilishi haqida quruq vadalar va yolg'onlar berib keldi. Franchesko Toldo va Ruy Koshta kabi yetakchilar bankrotlikning oldini olish maqsadida sotib yuborildi, biroq bu ham yordam bermadi.
2002 yilning avgustiga kelib klubning moliyaviy hujjatlari Italiya futbol federatsiyasiga taqdim etilganda, vaziyatning qanchalik mudhish ekanligi oshkor bo'ldi. Klubning qarzi 22 million evroni tashkil etar, futbolchilar va xodimlarga ketma-ket besh oy davomida maosh to'lanmagan edi.
Yangi kapital jalb qilishning imkoni qolmagach, FIGC "Fiorentina"ni hatto Italiyaning ikkinchi divizioni – V Seriyasiga qo'yishdan ham qatiyan bosh tortdi. 2002 yilning 1 avgust kuni "Fiorentina" rasman o'z faoliyatini to'xtatdi va bankrot deb e'lon qilindi. Oqibatlar juda og'ir edi:
Klub o'zining asrlik nomidan va butun dunyoga mashhur binafsharang liboslaridan foydalanish huquqidan yuridik jihatdan mahrum bo'ldi.
Barcha professional futbolchilar shartnomalari bekor qilinib, erkin agent sifatida jamoani tark etishdi.
Qayta tashkil etilgan klub eng quyi professional mintaqaviy liga – S2 Seriyasiga (to'rtinchi divizion) tushirib yuborildi.
Florenciya merining tashabbusi bilan shu kunning o'zidayoq "Florenciya Viola" nomli yangi klub ro'yxatdan o'tkazildi. Ular yuridik muammolarga duch kelmaslik uchun oq rangli futbolkalarda harakat qilishga majbur bo'lishdi. Klubni italiyalik mashhur tadbirkor Diego Della Valle sotib oldi va zudlik bilan sarmoya kiritishni boshladi.
Bu davrdagi eng ta’sirli voqea – jamoa sardori, Italiya terma jamoasi a'zosi Anjelo Di Livioning fidokorligi bo'ldi. U bankrot bo'lgan sobiq "Fiorentina"dan qolgan yagona futbolchi edi va yuqori maoshli takliflarni rad etib, yoshlar va havaskorlar bilan birga S2 Seriyasida o'ynashga rozi bo'ldi. Muxlislarning sadoqati ham misli ko'rilmagan edi: eng quyi ligadagi o'yinlar uchun 20 000 nafar tomoshabin mavsumiy abonement xarid qildi va jamoani tark etmadi.
Jamoa bir yil ichidayoq yuqori ligaga ko'tarildi. 2003 yilda Della Valle Florenciya sudi orqali 1,7 million funt sterling to'lab, klubning tarixiy "Fiorentina" nomini va binafsharang logotipini kimoshdi savdosida sotib oldi va qaytarib berdi. Bankrotlikdan so'ng rekord darajadagi qisqa muddat – atigi 23 oy ichida (2004 yilda) "Fiorentina" yana Italiyaning eng yuqori divizioni – A Seriyasiga qaytdi va Chezare Prandelli boshchiligida yana Yevropa maydonlariga yo'llanma oldi.
Parma" (Italiya): 10 daqiqalik sud va afsonaviy sardorning qaytishi
1990-yillarda Yevropani larzaga keltirgan, ikki marta UEFA Kubogini va bir marta Kubok egalari kubogini yutgan "Parma" klubining 2015 yildagi halokati zamonaviy futbolning eng qora sahifalaridan biridir. Ularning holati bugungi kunda safarga borishga puli qolmagan "Bunyodkor" vaziyati bilan juda o'xshash.
Moliyaviy muammolar girdobida qolgan "Parma"ni 2015 yilning fevral oyida Jampetro Manenti nomli shaxs 1 evro evaziga sotib oldi va barcha qarzlarni uzishga vada berdi. Biroq aslida uning orqasida hech qanday haqiqiy kapital yo'q edi. Mart oyida Italiya policiyasi keng ko'lamli reyd o'tkazib, Manenti va yana 21 kishini pul yuvish va firibgarlik aybi bilan hibsga oldi. Ular Shveytsariya banklaridan o'g'irlangan kredit kartalari orqali 4,5 million evro mablag'ni noqonuniy ravishda klub hisobiga o'tkazmoqchi bo'lishgan edi.
Xo'jayinning hibsga olinishi klubning so'nggi umidlarini ham puchga chiqardi. Vaziyat shu darajaga etdiki:
2015 yil martiga kelib "Parma"ning umumiy qarzi 218 million evroni tashkil etar, shundan 63 millioni futbolchilar va xodimlarning to'lanmagan maoshlari edi.
Klub hisobida umuman mablag' qolmadi. Stadionda xavfsizlikni taminlovchi styuardlar va policiya xizmatiga pul to'lay olmagani sababli, jamoaning ikkita o'yini bekor qilindi.
Futbolchilar klub bazasida issiq suv o'chirilgani sababli sovuq suvda yuvinishga, sport formalarini uylarida o'zlari yuvishga va mehmondagi o'yinlarga jamoa avtobusini haydovchisiz, o'zlari haydab borishga majbur bo'lishdi.
2015 yilning 19 mart kuni o'tkazilgan bankrotlik bo'yicha sud majlisi bor-yo'g'i 10 daqiqa davom etdi. Sudya 101 yillik tarixga ega jamoani rasman bankrot deb e'lon qildi. Investor topilmaganligi sababli, klub Italiya futbol federatsiyasi tomonidan professional maqomidan mahrum etildi va havaskorlar ligasi – D Seriyasiga (to'rtinchi divizion) tushirib yuborildi.
2015 yilning yozida klub "Parma Calcio 1913" nomi ostida, mahalliy ishbilarmonlar (jumladan Barilla oilasi) va muxlislar ko'magida qayta tashkil etildi.
Ushbu qayta tiklanish tarixidagi eng yorqin shaxs – jamoa sardori Alessandro Lukarelli hisoblanadi. Yuqori divizion klublaridan tushgan daromadli takliflarni rad etgan 38 yoshli Lukarelli, maoshsiz qolganiga qaramay, o'z jamoasini tark etmadi va D Seriyasida havaskorlar maqomida o'ynashga qaror qildi. "Biz bu klubni qaerga tushib ketgan bo'lsa, o'sha yerdan olib chiqamiz", degan edi u.
Lukarellining fidokorona yetakchiligi va muxlislarning ulkan qo'llab-quvvatlashi ostida "Parma" Italiya futboli tarixida misli ko'rilmagan natija qayd etdi. Jamoa ketma-ket uch yil ichida uchta ko'tarilishni amalga oshirib, D Seriyasidan S Seriyasiga, so'ng V Seriyasiga va nihoyat 2018 yil yana A Seriyasiga qaytishga muvaffaq bo'ldi. Alessandro Lukarelli A Seriyaga yo'llanma olingan kuni 41 yoshida faoliyatini yakunlaganini e'lon qildi va klub uning sharafiga 6-raqamli futbolkani abadiy muomaladan chiqardi.
"Glazgo Reynjers" (Shotlandiya): Soliqlardan qochishning ayanchli oqibati
Futboldagi inqirozlar faqatgina transferlardagi xatoliklar emas, balki davlat oldidagi majburiyatlarni chetlab o'tish oqibatida ham yuz beradi. Shotlandiya futbolining giganti, 140 yillik boy tarixga ega "Glazgo Reynjers" jamoasining 2012 yilda likvidaciya qilinishi (tugatilishi) bunga yaqqol misoldir.
Klubni 1988 yildan beri boshqarib kelgan biznesmen Devid Myurrey 2001 yildan boshlab 2010 yilga qadar soliqlarni to'lamaslik maqsadida "Xodimlarni rag'batlantirish trastlari" deb nomlangan murakkab moliyaviy sxemadan foydalandi. Bu tizim orqali 111 nafar xodimga (jumladan asosiy yulduz futbolchilarga) beriladigan maoshlar rasman "daromad" sifatida emas, balki qaytarilmaydigan "qarz" (kredit) sifatida rasmiylashtirildi. Buning natijasida klub Buyuk Britaniyaning Daromad solig'i hamda Milliy sug'urta badallarini to'lashdan yashirindi. Ushbu soliqlardan tejalgan pullar evaziga jamoa transferlarga 100 million funt sterlingdan ortiq mablag' sarfladi, o'zi qurbi yetmaydigan yulduzlarni olib keldi va 13 ta yirik sovrin yutib, Shotlandiyada sun'iy ustunlikka erishdi.
Biroq Buyuk Britaniya soliq xizmati bu sxemani aniqladi va uzoq davom etgan sud jarayonlaridan so'ng, bu mablag'lar haqiqiy maosh ekanligini tasdiqlab, klub bo'yniga 49 million funt sterlinglik ulkan soliq qarzini va jarimalarni yukladi. Shu bilan birga, klubning bank oldida ham 18 million funtlik qarzi bor edi.
Vaziyat og'irlashgach, klub Kreyg Uayt ismli tadbirkorga bor-yo'g'i 1 funt sterling evaziga sotildi. Uayt soliq qarzlarini uzish o'rniga, klubning kelajakdagi 3 yillik mavsumiy chiptalari sotuvidan tushadigan foydani garovga qo'yib, "Ticketus" kompaniyasidan 26,7 million funt qarz oldi va bu pulni klubga kiritdi.
2012 yil fevral oyida klub rasman mamuriy boshqaruvga o'tdi va undan 10 ochko olib tashlandi. Klubni saqlab qolish uchun taklif etilgan "Kreditorlar bilan ixtiyoriy kelishuv" rejasini davlat soliq xizmati qatiyan rad etdi, chunki ular davlat haqqini to'liq undirishni talab qilishdi. Oqibatda, 140 yillik tarixga ega "Reynjers" rasman likvidaciya qilindi (butunlay yopildi).
Charlz Grin ismli investor boshchiligidagi konsorcium yopilgan klubning barcha aktivlarini (stadion, baza) sotib olib, yangi yuridik kompaniya tuzdi va uning nomida "Reynjers" brendini saqlab qoldi. Biroq Shotlandiya futbol assotsiatsiyasi va boshqa klublar bu yangi jamoani yuqori ligada qoldirishga ovoz berishmadi va uni eng quyi professional liga – Shotlandiya 4-divizioniga badarg'a qilishdi. "Reynjers" to'rt yil davomida quyi ligalarda o'ynab, katta mashaqqatlar bilan qaytadan yuqori divizionga chiqishga muvaffaq bo'ldi va oxir-oqibat yana chempionlikni qo'lga kiritdi, ammo soliq firibgarligining badali ular uchun o'ta qimmatga tushdi.
"Barselona" (Ispaniya): Inqirozdan qutulishning "Moliyaviy richaglar" mexanizmi
Yuqorida keltirilgan klublardan farqli o'laroq, bugungi kunda to'g'ridan-to'g'ri tugatilmagan yoki quyi ligaga tushirib yuborilmagan bo'lsa-da, aslida bankrotlik marrasini kesib o'tgan va bundan qutulishning eng nostandart, xavfli usullarini qo'llayotgan klub – Kataloniyaning "Barselona"si hisoblanadi. Ularning strategiyasi moliyaviy muammolarni hal qilishning zamonaviy mexanizmini namoyish etadi.
2021 yilning martida Joan Laporta klub prezidenti etib saylanganda, u oldingi rahbariyatdan o'ta dahshatli moliyaviy merosni qabul qilib oldi. Klubning rasmiy audit hisobotlariga ko'ra, "Barselona"ning umumiy gross qarzi 1,35 milliard evroga etgan bo'lib, shundan 730 million evrosi zudlik bilan, 12 oy ichida to'lanishi kerak bo'lgan qisqa muddatli qarzlar edi. Vaziyat shunchalik yomon ediki, klubning o'z sarmoyasi minus 451 million evro darajasiga tushib qolgan, yani texnik jihatdan klub to'liq bankrot holatida edi.
Inqirozning asosiy sababi – futbolchilarga to'lanayotgan aql bovar qilmas maoshlar edi. Sport natijalari pasayib borayotganiga qaramay, maoshlar fondi klub umumiy daromadining 103 foizini tashkil etar edi. Masalan, Lionel Messining sizdirilgan shartnomasiga ko'ra, uning yillik maoshi 138 million evro, faqatgina shartnomani uzaytirish uchun berilgan bonusi 115 million evro bo'lgani oshkor bo'ldi. Pandemiya sababli stadion va muzeylardan keladigan daromadlar keskin tushib ketganda, bunday operacion xarajatlarni ushlab turishning umuman iloji qolmadi. Natijada La Liga klubning maoshlar limitini 671 million evrodan 348 million evrogacha keskin qisqartirdi. Bundan tashqari, klub UEFAning FFP qoidalarini buzganligi sababli kuchli bosim ostida qoldi va dastlab 60 million evro jarimaga tortildi (Laportaning muzokaralaridan so'ng bu jarima 15 millionga tushirildi).
"Barselona"ning tugatilib ketmasligining yagona sababi – uning yillik daromadining o'ta yuqoriligi (yiliga qariyb 700 million evrodan ortiq pul aylanmasi) edi. Laporta zudlik bilan kapital jalb qilish va bankrotlikdan qutulish uchun "moliyaviy richaglar" deb nomlangan agressiv strategiyani ishga tushirdi.
Bu strategiyaning mohiyati shundan iboratki, klub o'zining kelajakdagi daromadlarining bir qismini bugungi kunda naqd pulga sotib yubordi:
Klub La Liga o'yinlarini translyatsiya qilishdan oladigan televizion huquqlarining 25 foizini kelgusi 25 yil uchun AQSHning "Sixth Street" investiciya fondiga sotdi va bu orqali darhol 267 million evro atrofida daromad qildi.
"Barça Vision" (raqamli kontent va metakoinlar) hamda klubning boshqa tijorat aktivlarining ma'lum qismlari sotildi.
Bu choralar o'ta qaltis va xavfli hisoblanadi, chunki klub chorak asr davomida o'z daromadlarining katta qismidan quruq qoladi. Shuningdek, "Spotify Camp Nou" stadionini rekonstrukciya qilish uchun klub yana 1,45 milliard evrolik qarz oldi (bu qarz klub aktivlariga emas, balki kelajakdagi stadion daromadlariga bog'langan holda olindi) va vaqtinchalik "Monjuik" stadionida o'ynashga majbur bo'lib, chiptalar sotuvidan katta yo'qotishlarga uchramoqda.
Biroq ushbu richaglar "Barselona"ni klinik o'limdan olib chiqdi. Richaglardan tushgan mablag'lar hisobiga maoshlar limiti qayta tiklandi, klub 2022/2023 mavsumda soliqlardan so'ng 304 million evro sof foyda e'lon qildi (bu buxgalteriya foydasi bo'lib, asosan aktivlarni sotish hisobiga shakllandi) va eng muhimi, Chempionlar ligasida ishtirok etish huquqini saqlab qoldi.
Tahliliy xulosalar
Jahon futbolidagi yuqorida keltirilgan bankrotlik va tiklanish tarixining tahlili shuni ko'rsatadiki, moliyaviy inqiroz, hatto rasmiy sud qarori bilan tasdiqlangan bankrotlik ham klub uchun mutlaq oxiratni anglatmaydi. Bu jarayon, aksincha, moliyaviy mas'uliyatsizlikka chek qo'yuvchi va klubni real bozor iqtisodiyoti shartlariga qaytaruvchi "katarsis" (tozalanish va sog'lomlashish) vazifasini o'taydi. "Bunyodkor" rahbariyati dunyo tajribasidan quyidagi fundamental xulosalarni chiqarib olishlari muhim:
Birinchidan, sun'iy dotaciyalarga asoslangan modelning halokati muqarrarligi. "Bunyodkor"ning Rivaldo va Skolari kabi yulduzlarni olib kelgan davri real tijorat daromadlariga emas, balki faqat tashqi homiy ("O'zbekneftgaz") inekciyalariga asoslangan edi. Dortmundning "Borussiya"si, "Fiorentina" yoki "Parma" misolida yaqqol ko'ringanidek, o'zi ishlab topmagan pulni kelajak hisobidan sarflash ertami-kechmi tizimli halokatga olib keladi. "Bunyodkor" zudlik bilan o'zining tijorat salohiyatini, marketing, chiptalar sotuvi va homiylik diversifikaciyasini shakllantirishi, yagona davlat korporaciyasiga mutlaq qaramlikdan voz kechishi shart.
Ikkinchidan, inqiroz menejmenti va kreditorlar bilan shaffof ishlash zarurati. "Borussiya Dortmund" direktori Vatcke 444 nafar investor oldiga chiqib vaziyatni ochiq tushuntirganidek, "Bunyodkor" ham o'z muammolarini yashirmasligi kerak. Rivaldo, Denilson va boshqa kreditorlar bilan faqat yuridik konfrontaciya emas, balki ochiq, real moliyaviy manbalarga asoslangan restrukturizaciya jarayonini olib borish zarur. FIFAning 3 ta transfer oynasiga taqiqi va boshqa sankciyalari faqatgina qarzlar so'zsiz va muntazam to'langandagina bekor qilinadi. "Barselona" kabi kelajakdagi daromadlarni kapitalizaciya qilish yoki "Borussiya" kabi xarajatlarni keskin (20 foizgacha) qisqartirish mexanizmlaridan foydalanish vaqti keldi.
Uchinchidan, akademiya va yoshlarga suyanishning yagona to'g'ri yo'l ekanligi. Hozirgi holatda FIFA "Bunyodkor"ga yangi professional o'yinchilar ro'yxatdan o'tkazishni qatiyan taqiqladi. Bu "Borussiya Dortmund" inqiroz davrida foydalangan va ularni Yevropaning eng yuqori cho'qqisiga qaytargan modelning aynan o'zidir – og'ir davrda mahalliy, yosh iqtidorlarga tayanish, ularni rivojlantirish va keyinchalik sotish orqali moliyaviy barqarorlikni taminlash eng to'g'ri strategiyadir.
To'rtinchidan, manaviy yetakchilar va muxlislar faktorining beqiyosligi. Moliyaviy qiyinchiliklar boshlanganda eng birinchi bo'lib klubning ruhiyati sinadi. "Bunyodkor"da maosh berilmagach, murabbiy va o'yinchilarning ommaviy shikoyatlari buning isbotidir. "Parma"ni Alessandro Lukarelli, "Fiorentina"ni Anjelo Di Livio qutqarib qolgandek, "Bunyodkor"ga ham bugungi kunda qiyin paytda jamoani tashlab kyetmaydigan, tekinga bo'lsa-da klub sharafini himoya qiladigan yetakchilar va fidoyi mutaxassislar suv va havodek zarur. Shunday insonlargina jamoa atrofida yangi, sog'lom muhit va muxlislar armiyasini yarata oladi.
Beshinchidan, radikal tozalanishdan qo'rqmaslik. Agar "Bunyodkor"ning Rivaldo va boshqalar oldidagi millionlab evro qarzlarini yopishning umuman iqtisodiy imkoni qolmagan bo'lsa va davlat buni to'lab berishni istamasa, sun'iy ravishda "jasadni tirik saqlashdan" voz kechish kerak bo'lishi mumkin. Italiyaning "Fiorentina" yoki "Parma", Shotlandiyaning "Reynjers" klublari kabi qonuniy bankrotlik e'lon qilib, tarixiy qarzlardan qutulish va eng quyi ligalardan boshlash bazan rivojlanishning to'g'ri va mardonavor tanlovi bo'lishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, "Bunyodkor" klubi bugungi kunda o'z tarixidagi eng og'ir, ekzistencial chorrahada turibdi. Jahon futboli tajribasi shuni ko'rsatadiki, bunday vaziyatlardan muvaffaqiyatli chiqib ketish qandaydir mo'jiza emas, balki ayovsiz qisqartirishlar, pragmatik boshqaruv tizimining o'rnatilishi hamda inqirozli davrni mashaqqat bilan engib o'tishga tayyor bo'lgan sodiq insonlarning tinimsiz mehnatini talab etadi. Moliyaviy inqiroz klubning yakuni emas, balki o'tmish xatolaridan saboq chiqarib, yangi, real va bozor qonuniyatlariga asoslangan sog'lom rivojlanish yo'liga o'tish uchun berilgan tarixiy imkoniyat hisoblanadi.
Oqil Abdubarnoev tayyorladi.
