1994 йилнинг сентябрида Ўзбекистон ўз мустақиллигининг уч йиллигини нишонлаётган эди. Мамлакат раҳбарияти, хусусан Президент Ислом Каримов ушбу санани халқаро миқёсда кенг нишонлаш ва байрам тадбирларини юқори даражадаги футбол турнири билан бойитиш мақсадида "Мустақиллик кубоги"ни ташкил этишга қарор қилди. Мазкур турнир янги давлатнинг барқарорлигини ва мустақил спорт тизимини халқаро аренада легитимлаштириш вазифасини бажариши керак эди.
Ўтмишга назар. Тошкентда "Пахтакор" ва Ўзбекистон МТЖ билан ўйнаган Нидерландия клуби
Турнирга мезбон сифатида Ўзбекистон миллий терма жамоаси ва ўша вақтдаги мамлакатнинг амалдаги чемпиони Фарғонанинг "Нефтчи" клуби жалб этилди. Хорижий меҳмонлар сифатида эса Нидерландиянинг иккита клуби – ўтган йили ташриф буюрган "Витесс" ва унинг азалий рақиби бўлган "НЭК Неймеген" таклиф этилди.
Нидерландия жамоаларининг турнирда иштирок этиши тасодифий эмасди ва фақатгина спорт принципларига асосланмаганди. Бу жараён ортида йирик энергетика бизнеси ва дипломатик алоқалар ётарди. Ўша вақтда "Витесс" клуби президенти бўлган Карел Алберс Ўзбекистон раҳбарияти ва энергетика сектори билан ўта яқин тижорий алоқаларга эга бўлиб, унинг таъсир доираси шунчалик кенг эдики, у ҳатто Нидерландияда Ўзбекистоннинг фахрий консули вазифасини ҳам бажарарди. Алберс спорт орқали тижорий эшикларни очишга уринган 90-йилларнинг типик Ғарб бизнесмени архетипи эди.
Турнирда иштирок этувчи жамоалар сонини тўрттага етказиш мақсадида Алберс ўзининг регионал рақобатчиси бўлган НЭК клубининг янги тайинланган раиси Лекс Куненга кутилмаган таклиф билан чиқди. Бу таклиф Галдерланд вилоятининг ички спорт сиёсати нуқтаи назаридан жуда мураккаб эди. Ўша даврда вилоят сиёсатчилари Арнем шаҳрида жойлашган "Витесс" негизида битта йирик, қудратли вилоят топ-клубини яратиш ғоясини илгари сураётган, НЭК ва "Де Граафсхап" клублари эса бу лойиҳада шунчаки "тиркама" ёки фарм-клуб вазифасини бажариши кўзда тутилган эди. Бундай босим остида НЭК ва "Витесс" ўртасидаги муносабатлар ўта совуқ ва кескинлашган эди.
Шундай бўлса-да, Лекс Кунен бошчилигидаги НЭК раҳбарияти ушбу таклифни иккита стратегик сабабга кўра қабул қилди: биринчидан, қудратли Алберс ва "Витесс" билан алоқаларни сақлаб қолиш, иккинчидан, жамоа футболчиларини ўтган мавсумдаги юқори натижалари – Нидерландия кубоги финалига чиққанликлари ва плей-офф орқали юқори лигага кўтарилганликлари учун ўзига хос экзотик саёҳат билан мукофотлаш кўзда тутилганди.
1994 йилнинг 2 сентябрь, жума куни НЭК ва "Витесс" ўйинчилари, шунингдек, ўнлаб тадбиркорлар, инвесторлар ва икки нафар журналистдан иборат катта делегация Амстердамдаги Схипҳол аэропортидан Ўзбекистон ҳаво йўлларига (Uzbekistan Airways) тегишли эски Илюшин русумли самолётда парвоз қилиши керак эди.
Бироқ парвоз бошланишидан олдин юзага келган вазият ўтиш даври иқтисодиётининг ва гиперинфляция шароитининг ўзига хос муаммоларини очиб берди. Схипҳолда маҳаллий стюардесса йўловчиларни қаттиққўллик билан ўз жойларига ўтқазганидан сўнг, делегация самолёт ичида бир соатдан ортиқ ҳавосиз шароитда кутишга мажбур бўлди. Бунинг сабаби техник носозлик эмас, балки молиявий воқелик эди: самолётнинг ёнилғи баклари бўш бўлиб, керосин сотиб олиш учун ҳисоб-китоб тизимлари ишламаганлиги сабабли, ташкилотчилар томонидан авиаёнилғи учун нақд пул топилиб, стол устига қўйилмагунча самолётга ёнилғи қуйилмаган.
Қарийб етти соатлик мураккаб парвоздан сўнг Тошкентга кечқурун қўнган нидерландияликлар аэропорт учиш-қўниш йўлаклари ва ангарлар атрофида самолётларнинг турли узиб олинган қисмлари, фюзеляжлар ва двигателлар сочилиб ётганига гувоҳ бўлишган. Бу манзара Совет Иттифоқи парчаланганидан сўнг собиқ "Аэрофлот" флотининг маҳаллий республикалар ўртасида тақсимланиши ва кейинчалик халқаро санкциялар ёки иқтисодий танглик туфайли эҳтиёт қисмлар сотиб олиш имкони йўқлиги сабабли, парвозга яроқли самолётларни осмонда ушлаб туриш учун бошқа самолётларни қисмларга ажратиб ташлаш амалиётининг натижаси эди.
Тошкентдаги хавфсизлик чоралари ва меҳмонхона шароитлари эркин Европа жамиятидан келган меҳмонлар учун кутилмаган ва бироз қўрқинчли тажриба бўлди. Меҳмонларни кутиб олиш маросимидан сўнг, Нидерландия делегацияси қуролланган ҳарбий эскорт кузатувида шаҳар марказидан узоқда жойлашган, ташқи дунёдан баланд деворлар билан бутунлай узиб қўйилган ва қаттиқ қўриқланадиган меҳмонхонага жойлаштирилган. Дарвоза олдида ҳам, бино ичида ҳам қуролли соқчиларнинг доимий кузатуви остида бўлиш меҳмонларда психологик босимни юзага келтирган.
Маиший инфратузилманинг ночорлиги ҳам сезиларли эди. Масалан, делегация ичида фақатгина НЭК президенти Лекс Куненга "президент" мақомида бўлгани учун махсус люкс хона берилган бўлиб, у ерда бутун бинодаги ягона кондиционер ўрнатилган эди. Бироқ Куненнинг хотираларига кўра, бу қурилма хонани совутишдан кўра, асосан кар қилувчи шовқин чиқариш вазифасини бажарган.
Маҳаллий овқатланиш маданияти ва санитария-эпидемиологик ҳолат Ғарб тиббиёти нуқтаи назаридан энг катта хавф манбаи сифатида кўрилди. Тошкентга етиб келган куни кечқурун шаҳар ҳокимияти биносида меҳмонлар шарафига катта зиёфат ташкил этилди. Ушбу дипломатик зиёфатда анъанавий пост-совет маданиятига хос равишда алкоголь, хусусан ароқ сувдек сероб бўлган. Бироқ нидерландияликларнинг аксарияти маҳаллий шифокорлар ва ўзларининг тиббий штаблари томонидан олдиндан қаттиқ огоҳлантирилгани сабабли, ошқозон-ичак инфекцияларидан хавфсираб, маҳаллий таомлардан тотиб кўришдан ва жўмракдан сув ичишдан қатъиян бош тортишган.
Тиббий огоҳлантиришларга фақатгина делегация таркибидаги "Nuon" энергия компанияси вакили Тоб Свелҳейм эътибор бермаган ва маҳаллий таомлардан тановул қилган. Натижада, у қаттиқ заҳарланиб, бутун сафар давомида ва ундан кейин ҳам бир ҳафта мобайнида оғир бетоб бўлиб ётган.
Эртаси куни, шанба тонгида НЭК жамоаси енгил машғулот ўтказгандан сўнг, делегация аъзолари маҳаллий "Чорсу" каби бозорларга саёҳат қилишди. Бозордаги манзара – жазирама иссиқ ҳавода, очиқ расталарда, соябонлар остида сотилаётган гўшт маҳсулотлари ва уларнинг устида учиб юрган ҳашаротлар – уларнинг овқатланиш борасидаги эҳтиёткорлиги қанчалик тўғри эканлигини яна бир бор визуал тарзда тасдиқлаган.
Спорт ва сиёсатнинг ёрқин аралашуви турнирнинг ўзида намоён бўлди. Мусобақа 1994 йил 3 сентябрь, шанба куни кечқурун Тошкентдаги марказий "Пахтакор" стадионида бўлиб ўтди. Стадион томошабинлар билан лиқ тўла бўлиб, байрамона атмосфера яратилган эди. Бироқ нидерланд манбаларининг қайд этишича, бу томошабинларнинг аксарияти турнирга қизиқишдан кўра, ҳукумат ва маҳаллий корхоналарнинг кўрсатмаси билан маъмурий ресурс орқали оммавий равишда стадионга олиб келинган одамлар эди.
Турнир формати ФИФАнинг одатий 90 дақиқалик ўйинларидан тубдан фарқ қиларди. Тўртта жамоа бир оқшомнинг ўзида мусобақани якунлаши учун ҳар бир ўйин фақатгина 45 дақиқалик битта таймдан ёки "мини-ўйин"дан иборат этиб белгиланди. Агар ушбу вақт ичида ғолиб аниқланмаса, тўғридан-тўғри пенальтилар сериясига мурожаат қилинарди. Бу формат ўйинчиларнинг жисмоний ҳолатига тезроқ таъсир ўтказиб, интенсивликни илк дақиқаларданоқ максимал даражага чиқаришни талаб қиларди.
Биринчи ярим финал: Дастлабки ўйинда Карел Алберснинг "Витесс" клуби мезбонларнинг асосий умиди – Ўзбекистон миллий терма жамоасига қарши майдонга тушди. Ложада ўтирган Алберснинг ҳафсаласини пир қилган ҳолда, "Витесс" футболчилари ўйинга етарлича профессионал иштиёқ билан ёндашишмади ва майдонда суст ҳаракат қилишди. 45 дақиқалик ўйин 1-1 ҳисобидаги дуранг билан якунланди. Ўзбекистон терма жамоаси таркибида Шуҳрат Мақсудов пенальтидан рақиб дарвозасини ишғол қилди. Ғолибни аниқлаш учун ўтказилган пенальтилар сериясида эса нидерландлардан Крис ван дер Верден ва Жерри Симонс ўз зарбаларини ноаниқ амалга оширишди. Ўзбекистон таркибида эса Абдураимов, Мақсудов, Қосимов ва Шарипов ишончли ҳаракат қилди. Натижада "Витесс" кутилмаганда финалдан қуруқ қолди ва Ўзбекистон терма жамоаси ҳал қилувчи босқичга йўл олди.
Иккинчи ярим финал: Иккинчи жуфтликда НЭК клуби ўша вақтда Ўзбекистон футболида гегемонлик қилаётган, Юрий Саркисян бошчилигидаги Фарғонанинг "Нефтчи" жамоаси билан куч синашди. Ўйин кескин ҳужумкор руҳда ўтиб, 45 дақиқа ичида томошабинлар 4 та гол кўришга муваффақ бўлишди – 2:2. Пенальтилар сериясида НЭКнинг тажрибали дарвозабони Вилфрид Брукҳейс чинакам қаҳрамонга айланиб, фарғоналикларнинг иккита пенальти зарбасини қайтаришга эришди ва жамоасини финалга олиб чиқди. Шу тариқа, Галдерланд вилоятининг ички престижи ва Алберснинг босими остида кечган сиртқи рақобатда НЭК кутилмаганда ўз азалий рақиби "Витесс"дан ўзиб кетди.
Финалда НЭК ва Ўзбекистон миллий терма жамоаси тўқнаш келди. Давлат мустақиллигининг 3 йиллиги муносабати билан президент иштирокида ўтказилаётган ушбу турнирда мезбонларнинг ғалаба қозониши сиёсий ва мафкуравий нуқтаи назардан ўта муҳим стратегик вазифа санарди. Ёш давлат учун халқаро майдондаги, ҳатто ўртоқлик турниридаги ғалаба ҳам миллий ғурурни кўтариш воситаси эди. Ўйиннинг бориши ҳам айнан шундай ёзилмаган сценарий асосида кечди. НЭК жамоаси бош мураббийи Кес ван Котен шогирдлари майдонда тактик ва техник жиҳатдан мезбонлардан қолишмаса-да, учрашув 1-0 ҳисобида Ўзбекистон терма жамоасининг ғалабаси билан якунланди. Ягона голни Миржалол Қосимов жаримадан урган. Шунингдек, Азамат Абдураимовнинг пенальтидан зарбаси тўсиндан қайтган.
Натижага нидерланд матбуоти ва НЭК вакиллари томонидан кейинчалик кескин баҳо берилиб, мағлубиятнинг асосий сабаби сифатида рақибнинг кучлилиги эмас, балки учрашувни бошқарган ўзбекистонлик ҳакам Нажафалиевнинг хатти-ҳаракатлари кўрсатилди. Манбаларга кўра, ҳакамнинг қарорлари яққол бир томонлама бўлиб, нидерландлар буни "уятсиз даражадаги ватанпарварлик" деб аташган.
Мусобақа ғолиби ва спорт байрамида қатнашган жамоаларга соврин ҳамда совғаларни республика Бош вазири А.Муталов, Президентнинг Давлат маслаҳатчиси А Азизхўжаев, Бош вазир ўринбосари С.Саидқосимов, Тошкент шаҳар ҳокими К.Тўлагановлар топширган. "Энг яхши футболчи" деб топилган Миржалол Қосимов алоҳида соврин билан тақдирланган. Ўйинлар оралиғидаги танаффусларда Фарруҳ Зокиров, Юлдуз Усмонова, Нуриддин Ҳайдаров каби ўзбек эстрадаси юлдузлари чиқиш қилган.
НЭК жамоаси сардори Кес Локка ҳам иккинчи ўрин учун мукофот топширилди. Бу мукофот маҳаллий ҳунармандлар томонидан тайёрланган улкан чинни кубок эди.
4 сентябрь, якшанба куни тонгда Нидерландия делегацияси яна Илюшин самолётида ватанига қайтиши керак эди. Нидерланд манбаларига кўра, учиш олдидан божхона ва чегара назоратидан ўтиш вақтида делегациянинг барча қоғозлари, визалари ва рухсатномалари "тўсатдан" нотўғри ёки яроқсиз бўлиб чиққан. Муаммони ҳал қилиш ва самолётга чиқиш учун ташкилотчилар маҳаллий божхона ходимларига бир ҳовуч АҚШ доллари миқдорида пора беришга мажбур бўлишган. Шундан кейингина уларга кетишга рухсат берилган.
Ўтмишга назар. Тошкентда "Пахтакор" ва Ўзбекистон МТЖ билан ўйнаган Нидерландия клуби
Оқил Абдубарноев тайёрлади.
