Норвегия учун Англия нима эди?
Бу репортажнинг нуфузини тушуниш учун аввало 1981 йилги Норвегияни тасаввур қилиш керак. Ўша пайтда Норвегия термаси халқаро майдонда деярли ҳеч ким эди — жамоа 1938 йилги Олимпиададан бери бирорта йирик турнирда қатнашмаган эди. Англия эса норвегияликлар учун шунчаки рақиб эмас, ҳақиқий идеал ва орзу тимсоли ҳисобланарди.
Бунинг тарихий сабаби бор: 1969 йил ноябридан бошлаб Норвегия давлат телерадиокомпанияси NRK ҳар қиш мавсумида, маҳаллий футбол об-ҳаво туфайли тўхтаган пайтда Англия биринчи дивизиони ўйинларини жонли кўрсата бошлаган. Мамлакатда ўша даврда биттагина телеканал бўлгани учун шанба кунлари телевизор кўрмоқчи бўлган ҳар бир норвегиялик, хоҳласа-хоҳламаса, инглиз футболини томоша қиларди. Шу тариқа бутун бир авлод инглиз футболи мухлиси бўлиб улғайди. Норвегиялик журналистлар кейинчалик эътироф этганидек, Англияни расмий ўйинда енгиш ўша давр норвегияликлари учун мутлақо хаёлий орзу эди.
1981 йил 9 сентябрь, Осло
Ўша куни Ослонинг "Уллевол" стадионида 1982 йилги Испания мундиалига саралашнинг гуруҳ босқичи ўйини бўлиб ўтди. Рон Гринвуд бошчилигидаги Англия таркиби юлдузларга тўла эди: дарвозада Рэй Клеменс, майдонда Кевин Киган, Гленн Ходдл, Брайан Робсон, Тревор Фрэнсис. Робсон ўйин бошида инглизларни олдинга ҳам олиб чиқди.
Аммо ғайрат билан ўйнаган мезбонлар биринчи бўлим якунигача вазиятни ағдар-тўнтар қилиб ташлади: Рогер Албертсен ҳисобни тенглаштирди, Ҳаллвар Торесен эса ғалаба голини урди. Иккинчи бўлимда Норвегия ҳисобни сақлаб қолди — 2:1.
Радиода ўйинни шарҳлаётган Бьёрге Лиллелиен эса сўнгги дақиқаларда аллақачон "жўшқинланиб" бўлганди. Англиялик Фил Нил маҳаллий юлдуз Том Лундни орқадан йиқитганида, шарҳловчи уни эфирда "тўнғиз" деб атади ва "инглизларнинг безорилари ҳам трибунада, ҳам майдонда бор" деб бақирди. Қўшилган вақт чўзилаверганида эса польшалик ҳакам Ежи Качпшакка ҳам гап тегди: "Ҳакам қўшяпти, қўшяпти, қўшяпти — бу кетишда у Англия фуқаролигини олади!"
Тарихга муҳрланган 40 сония
Якуний ҳуштак чалиниши билан Лиллелиен ўзини бутунлай эркин қўйиб юборди. Норвег ва инглиз тилларини аралаштириб, у аввал бақирди: "Биз дунёда энг зўримиз! Биз Англияни енгдик — гигантлар ватанини!" Сўнг эса инглиз тарихининг буюк намояндаларини бирма-бир "чақириб чиқа" бошлади:
"Лорд Нельсон! Лорд Бивербрук! Сэр Уинстон Черчилль! Сэр Энтони Иден! Клемент Эттли! Ҳенри Купер! Леди Диана! Биз уларнинг барчасини енгдик! Барчасини!"
Рўйхатдаги ғалати исм — боксчи Ҳенри Купер — тасодиф эмасди: Лиллелиен ашаддий бокс ишқибози эди. Айнан шу ишқибозлик репортажнинг энг машҳур якунини туғдирди. Шарҳловчи тўғридан-тўғри Буюк Британия бош вазирига мурожаат қилди:
"Мэгги Тэтчер, эшитяпсизми? Сизга хабарим бор — сайлов кампаниясининг қоқ ўртасида! Биз Англияни жаҳон чемпионатидан чиқариб юбордик! Мэгги Тэтчер, Нью-Йоркдаги Мэдисон Сквер Гарден атрофидаги бокс барларида айтилганидек: сизнинг йигитларингиз роса калтак еди! Your boys took a hell of a beating!"
Қизиқ жиҳати: Лиллелиен тилга олган "сайлов кампанияси" аслида Британиядаги эмас, Норвегиянинг ўзидаги парламент сайлови эди — овоз бериш ўйиндан тўрт кун ўтиб, 13–14 сентябрда бўлиб ўтган.
Англия барибир мундиалга йўл олди
Тарихнинг заҳарханда томони шундаки, Лиллелиеннинг "Биз Англияни жаҳон чемпионатидан чиқариб юбордик!" деган ҳайқириғи... нотўғри бўлиб чиқди. Гуруҳдаги бошқа натижалар қўл келиб, Англия 1982 йилги мундиалга барибир йўлланма олди. Норвегия эса саралаш гуруҳини энг охирги ўринда якунлади.
Аммо бу фактлар репортажнинг афсонага айланишига заррача халақит бермади.
Пародиялар, кино ва "энг буюк шарҳ" унвони
Дастлаб фақат Норвегия аудиториясига мўлжалланган бу эфир тез орада халқаро миқёсда машҳур бўлиб кетди. 2002 йилда Британиянинг The Observer нашрига қарашли Sport Monthly журнали Лиллелиеннинг сўзларини тарихдаги энг буюк спорт шарҳи деб эълон қилди.
Энг қизиғи — репортаж айнан инглизларнинг ўзи учун маданий ҳодисага айланди. 2005 йилда Англия крикет термаси Австралияни енгиб "Ashes" кубогини қайтарганда, инглиз матбуоти Лиллелиен услубида пародия ёзди: "Кайли Миноуг! Стив Ирвин! Крокодил Данди! Иан Торп! Эшитяпсизларми?!" "Mean Machine" фильмида ҳам шу репортажга ишора бор, машҳур "Fantasy Football League" кўрсатувида эса Торесеннинг голи саҳналаштирилиб, Лорд Бивербрук ролини қундуз костюмидаги Торесеннинг ўзи ижро этган.
Микрофон ортидаги одам
Бьёрге Лиллелиен (1927–1987) Норвегияда шу репортаждан анча олдин ҳам севимли овоз соҳиби эди. 1948 йилда АҚШнинг Нортвестерн университетида журналистика бўйича таҳсил олган Лиллелиен NRKда футболдан ташқари қишки спорт турлари ва боксни шарҳлаган, ҳатто жаз кўрсатуви ҳам олиб борган. Норвегияликлар унинг репортажларини шунчалик яхши кўрардики, кўпчилик телевизор овозини ўчириб, ўйинни радиодан — Лиллелиен ижросида тинглашни афзал биларди. Замондошларининг эслашича, у зерикарли ўйинларни ҳам байрамга айлантира оладиган шарҳловчи эди. Лиллелиен 1987 йилда, 60 ёшида вафот этган — аммо унинг 40 сониялик "жазаваси" ҳамон яшамоқда.
Тарих уларни яна учраштирди
Орадан 45 йил ўтиб, Норвегия ва Англия яна катта турнирда, энди эса мисли кўрилмаган миқёсда — жаҳон чемпионати чорак финалида учрашмоқда. 1981 йилда Англияни енгиш норвегияликлар учун "хаёлий орзу" бўлган бўлса, бугун улар Бразилияни таслим этган ва сафида сайёранинг энг даҳшатли ҳужумчиси бор жамоага айланди. Агар бугун Майамида Ҳоланд ва шериклар ғалаба қозонса, Норвегия эфирларида Лиллелиеннинг ўша ҳайқириғи яна янграшига шубҳа йўқ.
Фақат бу сафар мурожаат Мэгги Тэтчерга эмас, бошқа бировга бўлади.
ЖЧ-2026. Норвегия – Англия: Ҳоланд туғилган мамлакатини мундиалдан чиқариб юбориши мумкин
